Tula-rawitdawit Agosto

Que lugar este kan dayo sa sadiring banwa
sarong pagrumdom kan kaitong saudan kan Tabaco (A. A. Berces Memorial Supermarket) na nasulo kan Nobyembre 3 2003


QUE LUGAR ESTE KAN DAYO SA SADIRING BANWA
1. (Pagpamidbid)
Mari na, rabason ta
an sadiri tang banwa.
Satuyang susugon
kan bitis tang purospuson
an pigtuturuyo
kan mga bisita.
Bago an gabos
ipamidbid ko muna
Tabaco palan, an sakuyang banwa.
Inapod kaitong Pagkamoot
an baranggay na si Maisog
an kagboot.
Digdi kami nagharong
buda nagpuon na matuninong.
Dayo an kagdara kan simbahan.
Dayo man an tuminukal kan pangaran.
Kun tinigbas kuta kan ama
su naghapot sa daraga niyang kastila
siguro Pagkamoot man giraray
an apod sa satuyang banwa.
Pero hare na kaan
ta uminagi na an.

2. (Pagtukad)
Tukadon ta muna
an harong pahingaloan
sa may buol kan Mayon
asin bilog na Tabaco
an satong tanawon.
Hunto duman
an tikab kan siyudad
sa mga nagmamaris-maris
na pantson.
An nakasirip na itong muro
sa kulor buda tindugon
an eskwelahan ni Casaul .
Isla kan San Miguel
itong sawang barbon.
Natunawan itong natatanaw mong
islang nakaburad na lamos
sa ilawod kan kampo
ni heneral Pawa .
Dating natutugdukan
kan tukawan kan mga dato.
Napara kan nagbaha
sa bilog na Tabaco .
Istorya kan mga gurang
na pati kaldero nagralataw
dara kan hukol
hale sa banwang natunaw .
Itong halawig na halas sa tahaw
kan mga kwadradong kabasan
an tinampo kan San Carlos
pasiring sa Malinao.
An platong ito
an kawatan sa Tabaco National .
Pier itong nagsusurusuan
na kahon sa may Causwagan .
Mga puting lamesa kan Matagbac
an mga harong na Deca.
3. Que Lugar Este?(Anong lugar ini?)
Kun hali kang Tiwi
buda sa Malinao ka maagi,
sa San Carlos an palaog
sa banwa mi.
"Como esta San Carlos?
Rumdumon nindong
an ngaran nindo bakong santo
kundi kinua sa ngaran
ni Don Carlos Borromeo
sa Que lugar esteng helang
kan mga dayo."
"Kumusta Pawa! Que lugar este?
Sa dagang ini kan tiempo kastila
an mga pag-iriba kan maisog
na si heneral Pawa
naghingalo sagkod nautsan.
An ngaran kan lugar nindo
an pantson kan saindang pinagalan.
Reparohon mo an dagat Causwagan
sa puro kan mga kabasan
reparohon mo an nakahutad na isla
kan gadan na Natunawan,
an San Miguel na mabarbon
na sawang isla,
reparohon mo an mga kabasan
Pawa an puro kaan,
patulay sa Bombon.
"Karanggahan, como esta?
Kumusta an saimong pagdagó
sa kalot kan matanga?
Rumdom mo pa an namit
kan dugi asin daga?
An parong kan udo kan damulag
an ngurobngurob kan nagdadaruydoy
na tubig sa marurugi?
Nata dai ka nang ribok-ribok
ngonian na may lansang an bangui?
Daing pinagkaiba an saimong lipot
sa saimong katoninungan.
Nagkukuriyat an túnog
sa baralag-balag na awot,
kahadean an saimong mga dalan
kan nabuang mga ayam.

Harayo an hiling,
dai nagtitinuhan
an kapilya kan instik
buda an dakulang simbahan.
Parasaway sana an parasuway
na salog Tayhi,
na kun hemateon mong maray
garo naghihibi.
Iyo na an su suanoy na banting
kan kampanang nakalubong
sa parapulinas na baybay,
na kaito an tanog parapaisi
sa mga morong masalakay.
Itahi kan salog kan Tayhi
an baranggay Bacolod, Bombon, San Juan
dangan diyan sa parteng Panal: an Baranghawon.
"Que lugar este? ining estaran kan mga ungman
baranggay kan limpoy buda barang
ining kadlagan kan itom na ispirito!
Baranghawon, Baranghawon an iapod ta
sa lugar nindo!"

Huyan an plasa
buda an kanyon na punggol
nakatutok sa alimpuro
ni Huseng Rizal sa altar
kahampang si Kristong Hesu
sa balyong tinampo
sa trono kan duwang anghel
na may kapot na kalayo
sa nagkaralaom na masetas
sa Kristo Rey Patio.
Ziga abenyu , CCS , munisipyo
sa palibot.
Nalingawan kong iunabe
su kaitong fountain
na an tubig berde.
Su mga aking nagralabog duman
sa nagdudugimang lumot
kairidad ko na ngonian.
Inda kun rumdom pa ninda
kun ano su dating yaon
kan dai pa an pagodang iyan.

Sentro kan Tabaco.
Mga department store kan intsik.
Ipangadyi ta sindang darai na digdi
Jods, Settlers, Twins
Waffler, Ziga Arcade
Mayon Bakery, Jade.
Nakatana pa kamo, mga bagong supang,
kan pan de sal sa panaderyang Mayon?
Naka-bowling sa Settlers
kan bola kan kanyon?
Nakahalo-halo sa Twins
na may libreng barquillo.
Naka sine sa Ziga kan Ben Tambling
dobol wid Bituing Walang Ningning
habang nasusulo kan sigarilyo.
Naka-disko sa Jods,
naka-nintendo sa Jade
ki Contra buda Super Mario.
Darai na sinda digdi,
ipangadyi ta sinda.
Halat ano ining nasulo?
Ano pa, di su saodan kan Tabaco.
Sa likod kaan Divino.
Sa likod pa Santo Kristo.
Sa puro kan Bonto,
magtoo ka ta malansang San Roque,
magwala ka ta maimat-imat na Cormidal.
"Ano na niyani su pangitorogan mo, Kabong Baldo?
'Si Kristong nagtaram na sabihon ko sa mga tawong,
Magbago! Magbago!'
Iyo baga ini an Que lugar este mo,
Santo Kristo!"
"Ika man Maniogan, como esta?
Maniyogon kan tiempo liberasyon ,
ngonian, lalo na sa may doongan
barag-barag an mapamaro sa dalan,
bakong Cormidal na an saimong ngaran?"
"Kumusta baranggay Butete?
Kun dai nagka-ermita
dai maaapod na San Roque.
Iyo man an, an saimong Que lugar este."
Sa puro kan San Roque,
sa puro kan Cormidal
sa baybay kan Tayhi buda Bacolod
sagkod sa mga kabasan
kan Pawa buda San Carlos,
an minaubo sa San Miguel, sagkod Rapu-rapu
an minaubo sa gadan na Natunawan
iyo an matinao-taong dagat Causwagan.

Na minahadok man sa baybay
kan San Lorenzo, Salvacion, Fatima,
an masarabat saimo
kun lalaogon mo kami
sa paagi kan Legaspi.
Dai pa tapos ta yaon pa si San Ramon,
Cobong pandayan, si Tagas na heneral
kan duwang kampo kan mga gadan .
Yaon man si Cabángan sa suksokon na kadlagan
nakasagkod si Bongabong sa inutan kan Baranghawon.
An Que lugar este kaining mga santong baranggay?
Sarong bagyo, sarong nakasalbar na lantsa
an nagpangaran na Salvacion sa dating Alola.
Kan an Alola naging Salvacion
an Anglo naging San Ramon.
Igwang duwang Tagas, pequena buda grande
inermitahan su dakula ni Nuestra Senora de Fatima.
Mangnohon na dai nanggad nawawara
sa may mga arog kaining Que lugar este
an sarong Santa buda kapades na ermita.
Mari na, sa Angas maduman kita
na dai daa pigtutubuan na awot,
o mag-atop ki butong na binasag
sa Basagan.
Madasmag man kita sa mga bonot ki niyog
nganing madesmayo sa Búnot,
kun dai susugon ta su buhang
sa tahaw kan Buang.
Yaon pa daw si Esteban
na nangagyat na moro sa Guinobat?
Ano daw kun su mga aswang man
sa Mariroc?
Maray pa mag-usol kitang gapong
kinuspa kan Mayon sa Magapo,
o harokan ta oras-oras
an burabod sa Oras.
Kun dai osonan tang
manlaenlaen na tinanom
ki niyog, abaka o batag
an nabyading daga sa Oson,
rabason ta, paburakon ta giraray ki pagkamoot
an dagang ini.
Kun muya nindo hanapon ta kun totoo
su kastilyong kastila sa Quinastillojan.
O kun totoong masuwa sa Sua
o maigot sa Igot
o kun tatao man maggibong oring
si San Isidro kan Boring.

4. (Paglugsot)
Pagbaba ta tapukan tang sensilyo
an mga aki sa gilid kan tinampo,
ta nganing an paglugsot ta
bakong madeskwido.
May mahihiling ka
pero dai ka na magbugnot
kan mga burak buda masetas
na minarambong sana sa lipot
asin namit kan bulod
ta maluyos man sana
pagtinanom sa baba.

Maaagihan ta sa Buang
an karigusan na garo daing kasagkoran
an tangga kan hagyanan .
Huyan an bolod sa tahaw kan Quinastillojan
buda Bantayan na buklod kan mga mongan.
An kaitong Rocca Monte maaagihan,
dangan San Antoniong para-gibo
ki liya-liya buda butakang ratan.
San Vicente palaog sa Matagbac
dai na magngalas kun matawo-tawo
ta uro-aldaw nang igwang bulang.
Dangan an Bangkilingan buda mahamis na Panal
na an tahaw kaini Tabaco National.
Kun mapa-Pawa kang hidali
bumalda ka na sa Bangkilingan,
kun gusto mong magpa-Tayhi
Karanggahan an agihan.
Kun muya mong magpasaod
sa Panal an dalan.

BANGUI SA TABACO
Gurano daw kagayon
an planeta kan Kagurangnan
kun an kinaban ta pa sana
arog na kaini?

Giraray, ini sarong langit
na daing gira nin dampog.
Malumoy an salug na binunot
nin ugot.
An mga syudad sa bulan
ilaw na plos.
Igwang pagtubod
na an sildang kaining gatas
na minawagas sa itom na salog
kan paros, pero puting bulawan
na minadaruydoy sa mga palapa,
an minataong namit sa mga gulay
na nagkakaturog sa maimbong
na daga.
An bulawan na ini isabwag pa
kan paghangos kan saradit
na masetas sa sirong
kan mga kahoy.
Marambong an natad
kan mga bagay sa diklom
na naririraw sana
sa arog kaining kabanguihon.
Pagsinabi ko na an mga bituon
garo mata kan sarong nagpapadaba
pig-ootro ko sana an naitaram ko na.
Pero hilinga ta an mga bituon mananggad
mata kan nagpapadaba!
Daing hungok sindang
nag-aapod sa mga kairibang nawawara
sa kadlagan. Nag-aapod sinda satuya
na sinda tabangan na maipaabot
an saindang pangapudan.
An pag-apod nindang ini
an totoong minagibo kan bangui.

Sayang na bangui na dai kamo digdi,
ano daw an saindong piggigibo
kan ini nangyayari?

MATANGA SA SIRONG (kan saudan kan Tabaco {A. A. Berces Memorial Supermarket})
Dai nagkakaturog an mga tinampo
sa kakaubo kan makulor na mga kariton,
na mapakakan sa mga lalaking pinanlingaw
kan riverside .
Nasusupog an mga masanling anino
sa mga naglalamay na para balut,
trangkilong nagtatangka na garong mga puta
sa gilid kan mga saradong tindahan,
naghahalat kan mahigop kan masabaw na bonay.
Daing pundo an paglagatik kan mga plato
asin kubyertos, sa maliwanag na mga turo-turo,
dakol an nasusuriaw sa de-gasang minahamot
sa sangkap asin sangaw
kan sarsang adobo buda balaw,
na minapakulit man sa makilimos na naghahagad
sa matabang kusinera ki diit na maluto buda sabaw.
Dai natatapos an pagdangdang kan mga oring
sa barbikyuhan sa may paradahan, mientras na
napupulnas kan hinang buda luha an koloretes
sa pandok kan daragang parakayab, nakikidangog
sa ngaspakan kan duwang bakla
na nakahurandig sa sarong nagdugimang bangketa
na piggigibong kasilyasan kan mga bulatikon na parot.
Sa tahaw kan tambakan kan basura, oratihon an sarong bua
sa pangangampanya sa mga karton buda dyaryong
pinatusan ki tinapa.
Dai nanggad minaako an lapang repolyo
sa suhol ni Balistoy na sanggatos na patos ki istork.
Dai nahihirak an mga túnog sa mga nagnananok
na makilimos,
na nagtatamong ki dyaryong may imprentang puk yen,
na minayating sa ansod kan kalburo buda duga kan mangga.
Malipot an unit kan paril kan pampublikong saudan.
Nagdudumig na garong luha an singit kan mga hariging
minaparat sa ihi kan mga buyong,
minamurit sa gurit kan mga pangaran ki babayi
buda kinurit na lusi.
Marumirom an mga bintana kan dambuhalang semento
sa sentro kan banwa, minaati an langit sa paglabar
kan murit kan karugadohan.
May pigngungurobngurob na pangadyion an nangarayakaya
na ngimot kan mga imburnal, hakog sa hasang, ubak asin dugi;
sa sobrang bata kan hangaw kaini, dai lamang minakiling
an sarong de-walkman na para-traysikol
sa aking nag-uula, ta nabayaan kan byahe pauli.

PANTOMINA
Mala sa tugtog na nagpipinaw-pinaw
sa banguing nagiingaw-ingaw
matataram kong harayoon
an pinagdarhan ninda
sa mga nagiimat-imat na ilaw.
Sa likod kan mga kahoy
na nagsuklob ki diklom
yaon an mga harong
na dai ko pa nadagos,
duman baka hali
ining pantominang
nagtatare sa paros.
Dai na digdi dangog
an mga pades
kan nagbabalseng bitis
sa dagang mahinangon ki alpog
o an pagtuga kan soltero
sa daragang kuminiripot
na mapulang kampupot.
Pero an langitnon salming
kan mga matang nagpipiriyong-piyong
sa pagmawot kan mga daragang
idulag sinda sa diklom.
An ibang dai nakakatios
minalampaw na luha ki kalayo
pasiring sa daga,
dangan napapara.
Asin sa saindang pag-pantomina
nadadara an huyop-huyop
sa biriran na mabrasohon,
sa bugambilyang maarmason
minadaguso.
An daguson man
an balkon kan harong kong
palsok an ilaw, mientras naglalakaw
na huna mo nagpapasyar sa pungaw
an mapulot na pantominang sayaw
sa natad kan naghaharayang
tinanom.

UDTO SA SIRONG (kan saudan kan Tabaco {A. A. Berces Memorial Supermarket})
Nauumayan an hapon
sa mga daragang nagsasaraod
haling ibong ,
sa saindang gubing
na kun bakong sobrang pula
sobrang lamti,
kun bakong sobrang laba,
dai pang sanli.
Maisog an pahamot
kan bagong hakbot
sa RTW. Parong plastik
buda alkampor sa baul,
lalo na kun su panlaba pa
an pinanghugas sa unit.

Iyo, sinda an pig-uurulukan, turuya-tuyaoon
kan mga taga-sentrong tambay.
Pirmi daa panong garo ma-simba,
mapabarayle, ma-diskarte.
Pero sisay mananggad an nakakaaram
kan rarom na pinaghalian kan parong
kan mga burak na ini,
kundi an daing hungok na hukol
na minatipon kan saindang isla,
kan daploson na dagang
minakarigos saindang hamot.

Sa harayo, kagayonan na satuya
an binayaan na ki hiyom
na yuropyop na mata
kan para-prutas sa kauubak ki aranghita.
An saiyang daghan
prutas na dai nang duga.
Nagtatare sa alambre kan tarom
buda pangiturugan
an parala niya nang guramoy,
mientras pigsasabudsabudan siya
kan saiyang aking
nurunuun na an sipon sa kangangawngaw
sa duso kan nagdudumig na rungas
sa kakadalagan sa haraphap na rampa
paitaas.

HUDYAN NA PAGKASULO KAN SAODAN KAN TABACO (A. A. Berces Memorial Supermarket)
Nagimata kami kan kamas-kamas
buda haya kan mga ayam.
Boses ni mama
buda kan saiyang bitis
sa paril.
Marata na kamo,
pano na ining luya
Sulo na naman su saod
kan ini naitaram niya.

Nasa paros an kurutabkutab
kan gabos.
Minagaot niyani ining ngipon
sa samuyang pandok
kan pigsabat mi sa motor.
Sa harayo, palaog sa sentro,
sa may simbahan,
malinawon na dagat
an mag-agahon
mientras na naglalawod pang
mga gasera an mga bituon.
Puon ki kahoy na marambungon
ki itom na dahon an aso
hale sa daghan kan sentro,
sa lipod kan nagraralangkawan
na mga istrukturang semento.
Tuda an sirena
kan mga trak na pula
pero nagibo na kan kalayo
an saiyang muya.
Ubos na su sirong
sa pasilyo kan mabanig buda mapili
kan makaabot kami.
Ugot pa sa ma-groseri
sa ma-sira antes sa ma-karne,
an mga rehas kaini, nagkulong
ki pulang tandayag
na gustong makabuhi,
naghahagong an pagkamang,
nagpuputok an pagbangga
sa paril.
An yaon sa itaas,
magpuon sa binultong pansit
hanggang sa pisog kan monggo
pinakyaw nang gabos kan kalayo.
Sa baba mangurol na espada an tubig
na pigwawasiwas kan mga bombero.
Kataning ko na gayod an bilog na Tabaco,
pighihiling an luhay-luhay
na pagdilot kan dila kan sulo.
Paril sana an tulang
na itatada.
Luha sana hale sa pugol na pagnguyngoy
an luminuwas sa paghaya.

Anong panginoron an pigmamaanan
kan nagdudurumig na mata, sa arat
kundi an langit na kulor abo.
Mag-agahon,
pero an sildang kan sulo
aldaw na pasulnop.
Haloy-haloy man kaming nakatindog duman
bago nariraw kan pamuklat na aldaw
an tada.
Pangandam mi an takig kan nalunudan
sa pampang mientras na pighahalat
an sakayan sa lawod dara an lawas
kan lamos na manungod.

Kan dai nang makanapan
nagpahunod na an kalayo
sa kagadanan.
Pero dawa nakalihis na
an inagihan kaini may dalso pa.
Pero sa kamot kan nangangaipo
nasa haldab na an kan bituka.
Mapadangdang na sana
kaysa pumuti an mata.
Nangmuda kami, nambakay ki tabak,
namukpok ki tubo,
kan pigsarama-samaan kan tambay
buda parapakilo ki lansang
an natada sa samong mga tindahan.
Pero mas dakol an kamot
na gustong makinabang,
dawa naggasod kaming 'yaon su kadsadiri'
dai lamang kami hinade.

Gusto kong haputon
kun hain ako.
Pero an pagngalas winalat ko na
sa luhong naghulpot sako.
Maski may kudot sa daghan
mientras na pigmamaanan
an pagbaglang ini
sa satong saudan,
akoon na sana
na arog na kaini karara
minapángal an satong banwa.

Rumdumon ta an monumentong ini
kan unit-oring na higanteng
kinoronahan ki kalayo,
na kan nobyembre tres dos mil tres
binitay kan banwaan man sanang
inaling niya sa sadiring daghan.
Kapahingaloan para saiya.
Daing katoninungan lamang
sa saiyang paragadan.

AN TULANG KAN SAODAN KAN TABACO (A. A. Berces Memorial Supermarket) MIENTRAS NA LUHAY-LUHAY PIGGAGABA SA MATA KAN SARONG PARATINDA
Ini sana an paaging aram ko
nganing luhay-luhay kang malingawan.
Ngonian na diit-diit na pigrurugba
kan maso an nasulo mong laman.
Dispwis masabi an iba
na marhay na ini
nganing matukalan na.
Marhay na man sakuya
an arog kaini,
na runuton ka ninda,
pulbuson na garo pulbo
kaysa man mahiling kang
binalad sa kasusupgan.
Mala baga saro kang pig-ulian
na luminigid sa uring,
dispwis pinalapiga
na dai ki ano pa man.
An paril na rehas
sa eskalon kan dating ma-karne
buda ma-sira
iyo an tutong mong kostilyas,
na pigbuburubaralda na sana
kan nagsisirigayan na bayong.
Midbid ko an mahibog na bángog
kan sinapnang kuwarta
buda lansang.
Ini pirmi an parong mo
pagnasusulo ka.
Nono pa ako kan nasangab ko na ini
kaitong disi nuwebe nubenta
kan sa saimong uring
nagkaykay kaming sinsilyo.
Kaito, nagkahilingan pa kita.
Ngonian hudyan na ini.
Ta sinurubol na kami parayo
sa lawas mong gadan
kan binalo mi ikang ranihan.
An iba samo sa Cormidal nakatapok
an iba sa kun sain na gilid
nganing makapuon nagsuroksok.
Dawa pano an lawas mo
kinua na samuya,
nganing magamit na an daga.
Kaya sa harayo na sana
ako mabisa
mientras na ika
anion pa.

Sa hudyan, aram ko man sanang
masalak ka sa dagang
samuyang natitimakan
arog baga kan mga lawas
na huminaradok sa ati.
Isasabwag ka kan paros
pasiring sa probinsiya
kan mga kabasan
sa inulnan kan mga paroy
antes na makasagkod ka
sa malutong samong kakaonon
asin maitanom giraray
sa samong daghan.

PAMIBI KAN KAHOY NA SENTENYAL SA BU
Pano Mo daw nailaog
sa sarong pisog
an lawas ko, Kagurangnan?
Ining sanga kong dupa
sa pagsukol sa kinaban
pano tinipig?
An sarabod na gamot
na sa manlaen-laen paduman
sa madiklom na daga
pano inataman, pano hinipid,
nganing pagbusi makua tulos
an dalan pauli sa tubig?
An nagsurupak na dahon
sa naggantol na sanga
pano Mo tinahi?
Anong tingog igwa Ka
na kaitong ako banhi
naapod Mong sumupang
hali sa ati?
Gadan an daga
kun dai an Saimong pagpadaba.
Baog an tubig
kun bako Ika
an mapatomar sakuya.
An uran, an aldaw, an bulan
na minataong namit
sa sakuyang duga,
gabos nakatanggad
sa Saimong pagmukna.
An mga singsing sa sakong lawas
nagbilang nang ribo-ribong
pagbilog kan bulan
buda pagpasa.
Dai na kaipuhan kuguson
ki sampulong brasong pades
an sakuyang puon
para an edad ko bilangon.

Sa limpoy ko ogot an paghapot,
pagpasuway asin pagkalot
kan mga madunong
nganing matuparan
an tulang na mataram
kun kisay talaga kamot
an naggibo sa kinaban.
Uminabot sa atomo
sagkod sa ukay
pero sa halabang huron
dai nasusog kun sain hali
an poon kan buhay.
Warang nakakaaram
kundi Ika sana, Kagurangnan,
na iyo an kuminomo-kumo
sa pisog kan sakong kagabsan.

AMAY NA AGA SA NAGA
Nagpapaumay an mga kalag
na hinudong kan bangui.
Mururat-murat, namungaw-mungawan,
minaralabar sinda kan takig
na minatarakdag na tagisti.
Mala kaini dumog an mga tinanom,
an mga tinampo pano ki hibi.
Ini an walat kan diklom
na buminuklos na pauli.
Arog kaini an tamang laen
ki panahon. Ta magayon
magpasiring sa dagat
maglapiga sa baybayon,
asin maghalat—
maghalat.
Abo an langit
na an buot may kulog.
Abo an hukol na hagab
kan ilawod.
Maghalat sa nagrarasay
na baybay
asin maghalat
sa nakatukaw na gapo.
Sa pagdoong kan hukol
may kaday na lamos
buda moto-moto.

Mahugpa an uran
na mga dagom
ki gurang na daraga
na magumos asin mahipid
sa dagat na garo traheng tela.
Ini iwagas asin iheras
na garo traheng tela,
ibilog asin itahi
ki sarong gurang na daraga
gamit an naghuhurugpang dagom
kan uran.
Dai pa lamang ugaring
nakakanamit ki hukol
an Naga.
Hababaw an matris
para magbados ki hinog
na dagat.
Magayon kutang makapurot
ki katoninungan digdi sa gubot.
Hanapa, kun kaiyan may natatada pa
digdi sa daga, hanapa!

ESTEBAN
Kan inot siguro, Esteban
an Guinobat pirming matadong
kan sa mga kontraryo kan kinaban
kamot mo pa an pighahadong.
Kan sa mga para darang karatan
an bungag mo dalugdog,
buda sa balanggay na makadlan
tataramon mo an pigdadangog.
Siguro Esteban kan inot
kan an duminayong moro
inagyat mong bungagan
su mga kahoy nagtarakig
an mga tabay na gamot;
nganing kan dagit
dai mo mabalingan
su mga rimuranon
sa takot nagpatambon
sa kalot.

Ay, ay, ay, Esteban
kan ika pauli na
sa kagadanan,
nagringsal an bangui
nakugay an mga dalan.
Mga dago an pamibi
kan mga babaying nakabelo
sa makahoy,
sa lubungan kan mga hade,
sa paghatod sa kalag mo,
pauli.

BAKASYON
Naga, garo sana paghalon ki liwoy
an pag-ako ko saimo
sa sakuyang daghan.
Uminanod ka sa ugat kong lana
sa makinang gadan.
Bakasyon kan mga lawas tang layas
kan pinasilyab mo akong gari kabasan
sarong tag-init, sarong aranihan
kan mga buradol
buda pagbuntog sa labogan.
Paghigda sa awot
sa natad na mahigos mamurak
an pagmati kaini.
Sa limpoy kan mga kahoy
na ramog ki kalibangbang,
atibagros buda basol
sarong badat na udto
sa naglalabyog na duyan
an pagmati kaini.

Garo sana paglukso
sa hararom na burabod
pakatukad sa nagaarik-arik
na bulod
an pagrasay ko
pasiring saimo.
Kaito, an Abril
garo pirming udto.
An paros sa kurtina
pirming daing gibo.
Oras kan pagburak
kan mga oro-alasdose.
Oras kan mga primerong
pagsupang
kan pagmati.
Ta pirot an gabos
kaya naisipan magpasyar
kan Diyos.
Bulawan na sildang
an lawas Niya sa langkoy.
Bulawan man sa lawas
kan daragang bayawas,
bulawan sa dudo
kan bados na tapayas.

Dai naghukol an langit
kan namatean taka.
Nagsurupang sana an ngaran mo
sa gadan na gapo.
Ta may sarong bulanon
na pinalibutan ta an bangui,
dangan naghapot
sa nagtatalibong na bote
kun ano an mga saray
tang pagmate.
Kan sakuya mo itinao
an burak na kasimbagan
kan saimong daghan,
guminibo kang kalot sa panahon
na dai na matatambunan.
Dai ining ibang gibo
kundi an apodon ako
na bumalik sa banguing ito
asin magpalubong
sa paggirumdom.

Antang saro-sarong nagtarakdagan
an mga dahon kan kalendaryo.
Ruminuluhod na
an inasyab na paroy
sa kabasan.
Bumwinelta an hagab
sa mga dalan,
na dati nagpupungak-pungak
ki mga dalagan.
Nag-apod naman sako
an sakuyang ulian.
Ini na an pagbalik
kan uran.
Sa sakuyang paha
tinipon takang maray
sa higot kong kamot.
Maski garo ini pagtigbas
sa bitis kan oras,
pagpakihuron sa paros
na magpakugos.
An naginibo ko sana
an hilingon ka
mientras na an naginibo mo sana
an luhay-luhay na isara
an pinto kan lunadan.
Garo ka su uran, sabi ko
na buminulos kaito satuya
garo man ining uran, sabi mo,
na dyandyan sangaw na ki daga.

Mga Bituin Kami sa Bubong ng isang Gusali sa Pedro Gil Malate
1
Dito kami tumutungo
bilang ulila at pagod
na makina.
Mga oras na alangan.
Pagnawaldas na ang barya
at kinang
sa pakikiapid sa mundo,
magpapasyang bumaba na
sa tsubibo
at iduwal ang lahat
na nilunok
na parang lason.
Kapag lamig na lang
ang tinatanggap na halaga.
Ito'y kapag ang lagim
ng gabi ay yumayabong
at inaani na lahat
ng anino.
Gamit ang pasuray-suray
na hilagang tala
gagamayin ang pauwi,
pero hindi makukuha.

Dito namin natatagpuan
ang sariling kumakatok
pagwala nang ibang pintuang
bumubukas.
Dito napapatag ang bako-bakong
kalooban.
May pansamantalang yakap
ng silungan ang salubong
ng tarangkahan
ng sala at hapag kainan.
Habang ang gabi sa labas,
umiindak ng sayaw
ng mangangaso.
Tumataga ang talim
ng neon sa salamin
ng bintana, bulaga
ng kidlat na umuusig
sa mga traydor at pader.
Pero nakaakbay ang init
ng magkakarugtong nating paghinga
na parang isang mahabang kuwento,
habang isa-isang humahalik
ang ating mga labi
sa mapait na baso
sa ritwal nito ng pag-ikot.
Di na muling nagagawi ruon
ang aking paningin, sa pangitain.

Sisindihan natin
ang lahat ng sigarilyo
hanggang sa mahilo tayo
at magnasa ng katabi
sa higaan.
Nagigi tayong malumanay
sa ating kasakiman na mahalin.
Kaya ang madaling araw
ay natitiis nating
walang unan
upang makatikim tayo
ng pagmamahal.
Tumutungo sa damuhan
at dun natutulog
kasama ang nais mahalin.
Lumilikom ng matamis na alak
mula sa mga taon,
nagkukuwento ng kahindik-hindik
na multo,
nagtatawag ng lamok at lamig
upang di pumikit
ang nais mahalin.
Pag ang pusong ganito nababasag
kumakatha ng luha ang kabibe
humahakbang ang mga ulap
sa kanilang kamatayan.

Sa gusaling bahay na ito
ang maraming pag-ibig
na binuklod sa buhangin
at pilit itinayo
sa kabila ng walang dudang
kakayahan ng hangin
na mangguho.
Pag ang pusong ganito nababasag
tulad ng paghakbang ng mga ulap
wala itong tunog.
Kung may pagmamahal
tulad ito ng kabibeng
kumakatha ng luha
sa dalisay na liblib.

2
Mabigat ang oras
ng pag-uumaga.
Upang ang dilim
ay makapagluwal
ng isang araw
kailangang humugot ng lakas
sa mga lupaypay na katawan
sa kabaong ng katre.
Pero hindi tayo natatakot
maubos o matigang.
Umaapaw tayo
mula sa ating
mga bibig.
Ang kaluluwa natin
ay walang katapusan.
Di ba't ang mga tulay
ng ating labi'y pinagdidikit
upang magtagpo
ang mga sarili?
Kaunti na lang
at ang mga mukha natin
ay hahalik na
sa kalawakan,
sa matubig nating paglutang
duon sa bubungan
sa pagsalubong sa paglantad
ng araw sa Maynilang
walang maaalala sa nangyari
ngayong gabi.

3
Ang pagpanhik natin sa bubong
ay pagakyat sa bahay na hangin.
Kahit di mahawakan
ang mga bagay sa malayo,
basta nananatili,
ay atin. Tulad ng ilaw,
tulad ng dilim.
Dito sa bubong,
buo ang ating kaloobang
bubong natin
ang kalawakan.
At sa bubong na ito
tayo ay mga bituin.
Si Christina, si Antares
si Kathleen at Maureen
ay nandito. Nagaganap sila
sa kadiliman bilang hugis
ng mayuyuming nilalang.
Si Joel na isang masidhing planeta
at ang patay na bituing ako
ay naririto.
Kinumpol na mga sulak
sa kaibuturan ng tikom
na bulaklak, sa isang iglap
isang uniberso, tayo.
Marahil maraming kawangis
sa ibang hardin at panahon:
bumukadkad, lumagablab
at natupok.
Sapat na iyon
para tawaging buhay.
Sa pag-idlip namin,
dapat lang
na bumangon na ang araw
upang dito'y humalili
ng kabuluhan.

BMC Naga, March 04 2004.

PAGBALIK SAIMO SA DIKLOM
Kun gigibuhon ko ini
dapat dai akong puso
papanindugan ko an parasaklot
sa sarong sa pagtumang
daing kusog.
Daing tulang an sakong pangaran
para maubo an saiyang pangaipuhan
pabalyo sa daing herak
na salog kan kinaban.
Malinga daw kan boses kong
paratod an kuwerdas
an saiyang pag-ula
kun garapuon siya
kkan mapapanas
na pagpasupog.
Kun sa gusto ko
muya ko na siyang makugos
idara sa dai nin makulog
basogon sa sakuyang kamot.
Kun sa daga kuta
may bubon nin kusog
ta an puso ko dai nin isog
makipaggubutan
sa gubot na kinaban.
Dai akong Diyos na nagsugo ki Abraham
na iatang an sadiring laman.
Ako sana ini
digdi sa malipot na lukas
kan kadaihan.
Ako na saiyang paratao ki pangaran
an saiya man na paragadan.

01/22/04 Tabaco

PAMIBI KAN KAHOY NA SENTENYAL SA BU
Pano Mo daw nailaog
sa sarong pisog
an lawas ko, Kagurangnan?
Ining sanga kong dupa
sa pagsukol sa kinaban
pano tinipig?
An sarabod na gamot
na sa manlaen-laen paduman
sa madiklom na daga
pano inataman, pano hinipid,
nganing pagbusi makua tulos
an dalan pauli sa tubig?
An nagsurupak na dahon
sa naggantol na sanga
pano Mo tinahi?
Anong tingog igwa Ka
na kaitong ako banhi
naapod Mong sumupang
hali sa ati?
Gadan an daga
kun dai an Saimong pagpadaba.
Baog an tubig
kun bako Ika
an mapatomar sakuya.
An uran, an aldaw, an bulan
na minataong namit
sa sakuyang duga,
gabos nakatanggad
sa Saimong pagmukna.
An mga singsing sa sakong lawas
nagbibilang nang milyones
na pagbilog kan bulan
buda pagpasa.
Dai na kaipuhan kuguson
ki sampulong brasong pades
an sakuyang puon
para an edad ko bilangon.

Ogot an paghapot
pagpasuway asin pagkalot
kan mga madunong
sa limpoy ko
nganing matuparan
an tulang na mataram
kun kisay talaga kamot
an naggibo sa kinaban.
Uminabot sa atomo
sagkod sa ukay
pero sa halabang huron
dai nasusog kun sain hali
an buhay.
Warang nakakaaram
kundi Ika sana, Kagurangnan,
na iyo an kuminomo-kumo
sa pisog kan sakong kagabsan.

01/22/04 BMC Naga


AMAY NA AGA SA NAGA
Nagpapaumay an mga kalag
na hinudong kan bangui.
Mururat-murat, namungaw-mungawan,
minaralabar sinda kan takig
na minatarakdag na tagisti.
Mala kaini dumog an mga tinanom,
an mga tinampo pano ki hibi.
Ini an walat kan diklom
na buminuklos na pauli.
Arog kaini an tamang laen
ki panahon. Ta magayon
magpasiring sa dagat
maglapiga sa baybayon,
asin maghalat.
Abo an langit
na an buot may kulog.
Abo an hukol na hagab
kan ilawod.
Maghalat sa nagrarasay
na baybay
asin maghalat
sa nakatukaw na gapo.
Sa pagdoong kan hukol
may kaday na lamos
buda moto-moto.
Mahugpa an uran na mga dagom
ki gurang na daraga
na magumos, mahipid sa dagat
na garo traheng tela.
Ini iwagas asin iheras
na garo traheng tela,
bibilugon asin itatahi
ki sarong gurang na daraga
gamit an naghuhurugpang dagom
kan uran.
Ugaring dai pa lamang
nakakatanang hukol
an Naga.
Hababaw an matris
para magbados nin hinog
na dagat.
Magayon kutang makapurot
ki katoninungan digdi sa gubot.
Hanapa, kun kaiyan may natatada pa
digdi sa daga, hanapa!

02/22/04 BMC Naga


ESTEBAN
Kan inot siguro, Esteban
an Guinobat pirming matadong
kan sa mga kontraryo kan kinaban
kamot mo pa an pighahadong.
kan sa mga para darang karatan
an bungag mo dalugdog,
buda sa balanggay na makadlan
tataramon mo an pigdadangog.
Siguro Esteban kan inot
kan an duminayong moro
inagyat mong bungagan
su mga kahoy nagtarakig
an mga tabay na gamot,
nganing kan dagit
dai mo mabalingan
su mga rimuranon
sa takot nagpatambon
sa kalot.

Ay, ay, ay, Esteban
kan ika pauli na
sa kagadanan,
nagringsal an bangui
nakugay an mga dalan.
Mga dago an pamibi
kan mga babaying nakabelo
sa paghatod sa kalag mo
sa makahoy,
sa lubungan kan mga hadi.

02/23/04 BMC Naga


BAKASYON
Naga, garo sana pag-ako ki liwoy
an paghalon ko saimo
sa sakuyang daghan.
Uminanod ka sa ugat kong lana
sa makinang gadan.
Bakasyon kan mga lawas tang layas
kan pinasilyab mo akong gari kabasan
sarong aranihan, sarong tag-init
kan mga buradol
buda pagbuntog sa labogan.
Paghigda sa awot
sa natad na mahigops mamurak
an pagmati kaini.
Sa limpoy kan mga kahoy
na ramog ki kalibangbang,
atibagros buda basol
sarong badat na udto
sa duyan
an pagmati kaini.

Garo sana paglukso
sa hararom na burabod
pakatukad sa nagaarik-arik
na bulod
an pagrasay ko
pasiring saimo.
Kaito, an Abril
garo pirming udto.
An paros sa kurtina
pirming daing gibo.
Oras kan pagburak
kan mga oro-alasdose.
Oras kan mga primerong
pagmati.
Ta pirot an gabos
kaya naisipan magpasyar
kan Diyos.
Bulawan na sildang
an lawas Niya sa langkoy.
BUlawan man sa lawas
kan daragang bayawas,
bulawan sa dudo
kan bados na tapayas.

Dai naghukol an langit
kan namatean taka.
Nagsurupang sana an ngaran mo
sa gadan na gapo.
Ta may sarong bulanon
na pinalibutan ta an bangui,
dangan naghapot
sa nagtatalibong na bote
kun ano an satuyang
mga pagmate.
Kan sakuya mo itinao
an burak na kasimbagan
kan saimong daghan,
guminibo kang kalot sa panahon
na dai na matatambunan.
Dai ining ibang gibo
kundi an apodon ako
na bumalik sa banguing ito
asin magpalubong
sa paggirumdom.

Antang saro-sarong nagtarakdagan
an mga dahon kan kalendaryo.
Ruminuluhod na
an inasyab na paroy
sa kabasan.
Bumwinelta an hagab
sa mga dalan,
na dati nagbubururak
ki mga dalagan.
Nag-apod naman sako
an sakuyang ulian.
Ini na an pagbalik
kan uran.
Sa sakuyang paha
tinipon takang maray
sa higot kong kamot.
Maski garo ini pagtigbas
sa bitis kan oras,
pagpakihuron sa paros
na magpakugos.
An naginibo ko sana
an hilingon ka
mientras na an naginibo mo sana
an luhay-luhay na isara
an pinto kan lunadan.
Garo ka su uran
na buminulos kaito satuya
garo ka man su uran
na dyandyan sangaw na ki daga.

02/23/04 BMC Naga


(Sa isip ko, bangui, naglalakaw...)
Sa isip ko, bangui, naglalakaw
an paggirumdom.
Katoninungan, sa saimong tarom
nabusi an pungaw
sa daghan ko.
Naglalakaw an pagrumdom
sa mga dalan
na dumog ki tunog.
Mahewas asin daing laog.
Sa saimong tarom, katoninungan
an paggirumdom maagi
sa turorog na harong.
Mahanap, sa pungaw, ki muklat
pang bintana
na iyo an mga bintanang
may patente pang tada.
Sa dai nakakaaram,
ini an mga bintana
kan matanga.
An paggirumdom masirip digdi
mahihiling an laog na kuwarto
kan mga solo-solo,
mahihiling ako.

02/23/04 BMC Naga

BANGUI SA TABACO
Gurano daw kagayon
an planeta kan Kagurangnan
kun an kinaban ta pa sana
arog na kaini?

Giraray, ini sarong langit
na daing gira nin dampog.
Malumoy an salog na binunot
nin ugot.
An mga syudad sa bulan
ilaw na plos.
Igwang pagtubod
na an sildang kaining gatas
na minawagas sa itom na salog
kan paros, pero puting bulawan
na minadaruydoy sa mga palapa,
an minataong namit sa mga gulay
na nagkakaturog sa maimbong
na daga.
An bulawan na ini isabwag pa
kan paghangos kan saradit
na masetas sa sirong kan mga kahoy.
Marambong an natad
kan mga bagay sa diklom
na naririraw sana
sa arog kaining kabanguihon.
Pagsinabi ko na an mga bituon
garo mata kan sarong nagpapadaba
pig-ootro ko sana an naitaram ko na.
Pero hilinga ta an mga bituon mananggad
mata kan nagpapadaba: daing hungok sindang
nag-aapod sa mga kairibang nawawara
sa kadlagan. Nag-aapod sinda satuya
na sinda tabangan na maipaabot
an saindang pangapudan.
An pag-apod nindang ini
an totoong minagibo kan bangui.

Sayang na bangui na dai kamo digdi,
ano daw an saindong piggigibo
kan ini nangyayari?
1/12/04 Tayhi


AGRANGAY
Pighagad ko na magaba
an pangadyion ko
sa kada pagtugdok
nin bagong harigi
sa sakuyang banwa.

Piggigirabuhan an sakuyang bitis
sa tagas kan pigpaparil na kabasan.
An sakuyang daghan nagduduso
sa kada bumbilyang minapalsok
sa bulan. Sa maimat-imat na pangaran
nin basar na sa mga bituon
minalipod.
Sa kada kanal na minapuot
sa salog.

Pigsasaring ako sa bangui
sa sakuyang higdaan
pagnadadangog ko ang pagkalot
sa daga. Garo may pigtatanom
na banhi ki tandayag
sa pusod kan Tabaco.
Mabuhat sarong aldaw
hali sa pagkalubong
sa diklom.

Pagkaaga, narunot ako sa traysikol
kan tinuhon ako kan bagong sinehan
sa likod kan basar.
Pigkaykay ko sa matagas na buhos
an mga gira kan sakuyang mga bitis
na tinimakan kan higanteng poste.


QUE LUGAR ESTE KAN DAYO SA SADIRING BANWA
1.(Pagpamidbid)
Mari na, rabason ta
an sadiri tang banwa.
Satuyang susugon
kan bitis na purospuson
an pigtuturuyo
kan mga bisita.
Bago an gabos
ipamidbid ko muna
Tabaco palan, an sakuyang banwa.
Inapod kaitong Pagkamoot
an baranggay na si Maisog
an may kapot.
Digdi kami matuninong
na nagharong buda nagpuon.
Dayo an nagdara kan simbahan.
Dayo man an tuminukal kan pangaran.
Kun natigbas kuta kan ama
su naghahapot sa daraga niyang kastila
siguro Pagkamoot man giraray
an apod sa satuyang banwa.
Pero hare na kaan
ta uminagi na iyan.

2.(Pagtukad)
Sakaton ta muna
an harong pahingaloan
sa may buol kan Mayon
asin bilog na Tabaco
an satong tanawon.
Hunto duman
an tikab kan siyudad
sa mga nagmamaris-maris
na pantson.
An nakasirip na itong muro
sa kulor buda tindugon
an eskwelahan ni Casaul.
Isla kan San Miguel
itong sawang mabarbon.
Natunawan itong natatanaw mong
islang nakaburad na lamos
sa ilawod kan kampo
ni heneral Pawa.
Dating natutugdukan
kan tukawan kan mga dato.
Napara kan nagbaha
sa bilog na Tabaco.
Istorya kan mga gurang
na pati kaldero nagralataw
dara kan hukol
hale sa banwang natunaw.
Itong halawig na halas sa tahaw
kan mga kwadradong kabasan
an tinampo kan San Carlos
pasiring sa Malinao.
An platong ito
an kawatan sa Tabaco National.
Pier itong nagsusurusuan
na kahon sa may Causwagan.
Mga puting lamesa kan Matagbac
an mga harong na Deca.

3. (Anong lugar ini?)
Kun hali kang Tiwi
buda sa Malinao ka maagi,
sa San Carlos an palaog
sa banwa mi.
"Como esta San Carlos?
Rumdumon nindong
an ngaran nindo bakong santo
kundi kinua sa ngaran
ni Don Carlos Borromeo
sa Que lugar esteng hilang
kan mga dayo."
"Kumusta Pawa! Que lugar este?
Sa dagang ini kan tiempo kastila
an mga pag-iriba kan maisog
na si heneral Pawa
naghingalo sagkod nautsan.
An ngaran kan lugar nindo
an pantson kan saindang pinagalan.
Reparohon mo an dagat Causwagan
sa puro kan mga kabasan
reparohon mo an nakahutad na isla
kan gadan na Natunawan,
an San Miguel na mabarbon
na sawang isla,
reparohon mo an mga kabasan
Pawa an puro kaan,
patulay sa Bombon.
"Karanggahan, como esta?
Kumusta an saimong pagdago
sa kalot kan matanga?
Rumdom mo pa an namit
kan dugi asin daga?
An parong kan udo kan damulag
an ngurobngurob kan nagdadaruydoy
na tubig sa marurugi?
Nata dai ka nang ribok-ribok
ngonian na an bangui may lansang?
Daing pinagkaiba an saimong lipot
sa saimong katoninungan.
Nagkukuriyat an tunog
sa baralag-balag na awot,
kahadean an saimong mga dalan
kan nabuang mga ayam.

Harayo an hiling
dai nagtitinuhan
an kapilya kan instik
buda an dakulang simbahan.
Parasaway sana an parasuway
na salog Tahyhi,
na kun hemateon mong maray
garo naghihibi.
Iyo na an su suanoy na banting
kan kampanang nakalubong
sa parapulinas na baybay,
na kaito an tanog parapaisi
sa mga morong masalakay.
Itahi kan salog kan Tayhi
an baranggay Bacolod, Bombon, San Juan
dangan diyan sa parteng Panal, an Baranghawon.
"Que lugar este? ining istaran kan mga ungman
baranggay kan limpoy buda barang
ining kadlagan kan itom na ispirito!
Baranghawon, Baranghawon an iapod ta
sa lugar nindo!"

Huyan an plasa
buda an kanyon na punggol
nakatutok sa alimpuro
ni Rizal sa altar
kahampang si Kristo
sa balyong tinampo
sa trono kan duwang anghel
na may kapot na kalayo
sa nagkakurulong na masetas
sa Kristo Rey Patio.
Ziga abenyu, CCS, munisipyo
sa palibot.
Nalingawan kong iunabe
sa kaitong fountain
na an tubig berde.
Su mga aking nakakarigos pa duman
sa nagdudugimang lumot
kairidad ko na ngonian,
Inda kun rumdom pa ninda
kun ano su dating yaon
kan dai pa an pagodang iyan.

Sentro kan Tabaco.
Mga department store kan intsik.
Ipangadyi ta sindang darai na digdi
Jods, Settlers, Twins
Waffler, Ziga Arcade
Mayon Bakery, Jade.
Nakatana pa kamong mga bagong supang
kan pan de sal sa panaderyang Mayon?
Naka-bowling sa Settlers
kan bola kan kanyon?
Nakahalo-halo sa Twins
na may libreng barquillo.
Naka sine sa Ziga kan Ben Tambling
dobol wid Bituing Walang Ningning
habang nasusulo kan sigarilyo
Naka-disko sa Jods, naka-nintendo sa Jade
ki Contra buda Super Mario.
Darai na sinda digdi,
ipangadyi ta sinda.
Halat ano ining nasulo?
Ano pa, di su saodan kan Tabaco.
Sa likod kaan Divino.
Sa likod pa Santo Kristo.
Sa puro kan Bonto,
magtoo ka ta malansang San Roque,
magwala ka ta maimat-imat na Cormidal.
"Ano na niyani su pangitorogan mo, Kabong Baldo?
'Si Kristong nagtaram na sabihon ko sa mga tawong,
Magbago! Magbago!'
Iyo baga ini an Que lugar este mo,
Santo Kristo!"
"Ika man Maniogan, como esta?
Maniyogon kan tiempo liberasyon,
ngonian, lalo na sa may doongan
barag-barag an mapamaro sa dalan,
bakong Cormidal na an saimong ngaran?"
"Kumusta baranggay Butete?
Kun dai nagka-ermita
dai maaapod na San Roque.
Iyo man an an saimong Que lugar este."
Sa puro kan San Roque,
sa puro kan Cormidal
sa baybay kan Tayhi buda Bacolod
sagkod sa mga kabasan
kan Pawa buda San Carlos,
an minaubo sa San Miguel, sagkod Rapu-rapu
an minaubo sa gadan na Natunawan
iyo an matinao-taong dagat Causwagan.

Na minahadol man sa baybay
kan San Lorenzo, Salvacion, Fatima,
an masarabat saimo
kun lalaogon mo kami
sa paagi kan Legaspi.
Dai pa tapos ta yaon pa si San Ramon,
Cobong pandayan, si Tagas na heneral
kan duwang kampo kan mga gadan.
Yaon man si Cabangan sa suksokon na kadlagan
nakasagkod si Bongabong sa inutan kan Baranghawon.
An Que lugar este kaining mga santong baranggay?
Sarong bagyo, sarong nakasalbar na lantsa
an nagpangaran na Salvacion sa dating Alola.
Kan an Alola naging Salvacion
an Anglo naging San Ramon.
Igwang duwang Tagas, pequena buda grande
inermitahan su dakula ni Nuestra Senora de Fatima.
Mangnohon na dai nanggad nawawara
sa may mga arog kaining Que lugar este
an sarong Santa buda ermita.

Mari na, sa Angas maduman kita
na dai daa pigtutubuan na awot,
o mag-atop ki butong na binasag
sa Basagan.
Madasmag man kita sa mga bonot ki niyog
nganing madesmayo sa Bunot,
kun dai susugon ta su buhang
sa tahaw kan Buang.
Yaon pa daw si Esteban
na nangagyat na moro sa Guinobat?
Ano daw kun su mga aswang man
sa Mariroc?
Maray pa mag-usol kitang gapong
kinuspa kan Mayon sa Magapo,
o harokan ta oras-oras
an burabod sa Oras.
Kun dai osonan tang niyog, abaka o batag
an nabyading daga sa Oson.
Kun muya nindo hanapon ta kun totoo
su kastilyong kastila sa Quinastillojan.
O kun totoong masuwa sa Sua
o maigot sa Igot
o kun tatao man maggibong oring
si San Isidro kan Boring.

4.(Paglugsot)
Pagbaba ta tapukan tang sensilyo
an mga aki sa gilid kan tinampo,
ta nganing an paglugsot ta
bakong madeskwido.
May mahihiling ka
pero dai ka na magbugnot
kan mga burak buda masetas
na minarambong sana sa lipot
ta maluyos man sana
pagtinanom sa baba.

Maaagihan ta sa Buang
an karigusan na garo daing kasagkoran
an tangga kan hagyanan.
Huyan an bolod sa tahaw kan Quinastillojan
buda Bantayan na buklod kan mga mongan.
An kaitong Rocca Monte maaagihan,
dangan San Antoniong para-gibo
ki liya-liya buda butakang ratan.
San Vicente palaog sa Matagbac
dai na magngalas kun matawo-tawo
ta uro-aldaw nang igwang bulang.
Dangan an bangkilingan buda mahamis na Panal
na an tahaw kaini Tabaco National.
Kun mapa-Pawa kang hidali
bumalda ka na sa Bangkilingan,
kun gusto mong magpa-Tayhi
Karanggahan an agihan.
Kun muya mong magpasaod
sa Panal an dalan.
1/30/04 Tayhi

DILA
Bago daw mangyaring mapara ka
digdi sa daga.
Piriton mong dai makalugad
an saimong dila.
Mala marara, dipisil mapila,
daghan an lubungan kan haldat
na masakit masapa.
Ta masapa daw kan daghan
an haldat na dai nalalapa,
pararom nin pararom
antes masagkod an daga.
Ta makaon man kan ulod
an lawas na gadan,
pirming makakarumdom
an kalag na daing katoninungan.
Mabuwelta an dagit digdi
sa kinaban.
Sa paagi kan lipot na mabatak
sa mga higdaan, masuhay
sa mga kudal, masubol
sa mga nasyon na magtubong
nin tarom.

Bago ka maghale dai ka magwalat
sa kinaban ki haldat.
Na magiging rason
kan saimong pag-otro
sa saimong sasakiton.
Kun igwa man sanang tataramon
na puwedeng itukal,
bako na su maharang,
bako na su maringsal.
1/15/04 Tayhi

(Dawa tumimak ako)
Dawa tumimak ako
sa pabuhat na hukol
dai ko malalangkawan
an paglanyag mong
daing sukol.

Minataros na sa lubungan
an saimong pagsusog
kan tinaram mong
mabuhay ka man otro,
ootrohon mo sa kinaban
na ako an lalayabon.

Sinalbar mo sa kasalan
an mga sinehan na otikon.
Napahiling giraray ako
sa bangui, sa bituon
na nakatungtong
sa nagkikiwang-kiwang
na pangandam:
an arog kaan na tataramon,
kun totoo, dai ko pa daw
kayang butasan.
1/15/04 Tayhi

MATANGA SA SIRONG KAN SAUDAN KAN TABACO
Dai nagkakaturog an mga tinampo
sa kakaubo kan makulor na mga kariton,
na mapakakan sa mga lalaking pinanlingaw
kan riverside.
Nasusupog an mga masanling anino
sa mga naglalamay na para balut,
trangkilong nagtatangka na garong mga puta
sa gilid kan mga saradong tindahan
naghahalat kan mahigop kan masabaw na bonay.
Daing pundo an paglagatik kan mga plato
asin kubyertos, sa maliwanag na mga turo-turo,
dakol an nasusuriaw sa de-gasang minahamot
sa sangaw kan sarsang adobo buda balaw,
na minapakulit man sa makilimos na naghahagad
ki diit na maluto buda sabaw sa matabang kusinera.
Dai natatapos an pagsulo kan mga oring
sa barbikyuhan sa may paradahan, mientras na
napupulnas kan hinang buda luha an koloretes
sa pandok kan daragang parakayab, nakikidangog
sa ngaspakan kan duwang bakla
na nakahurandig sa sarong nagdugimang bangketa
na piggigibong kasilyasan kan mga bulatikon na parot.
Sa tahaw kan tambakan kan basura, oratihon an sarong bua
sa pangangampanyasa mga kahon buda dyaryong
pinatusan ki tinapa, dai nanggad minaako an lapang repolyo
sa suhol ni Balistoy na sanggatos na patos ki stork.
Dai nahihirak an mga tunog sa mga nagnananok
na makilimos, na nagtatamong ki dyaryong may imprentang intsik,
na minayating sa ansod kan kalburo buda duga kan mangga.
Malipot an unit kan paril kan pampublikong saudan.
Nagdudumig na garong luha an singit kan mga harigeng
minaparat sa ihi kan mga buyong buda minamurit
sa gurit kan mga pangaran ki babayi
buda kinurit na lusi.
Madiklom an mga bintana kan dambuhalang semento
sa sentro kan banwaan, minaati an langit sa paglabar
kan murit kan kalumaan.
May pigngungurobngurob na pangadyion an nangarayakaya
na ngimot kan mga imburnal, hakog sa hasang, ubak asin dugi;
sa sobrang bata kan hangaw kaini, dai lamang minakiling
an sarong de-walkman na para-traysikol
sa aking nag-uula, ta nabayaan kan byahe pauli

BANGUI SA TABACO
Gurano daw kagayon
an planeta kan Kagurangnan
kun an kinaban ta pa sana
arog na kaini?

Giraray, ini sarong langit
na daing gira nin dampog.
Malumoy an salog* na binunot *floor
nin ugot.
An mga syudad sa bulan
ilaw na plos.
Igwang pagtubod
na an sildang kaining gatas
na minawagas sa itom na salog* *river
kan paros, pero puting bulawan
na minadaruydoy sa mga palapa,
an minataong namit sa mga gulay
na nagkakaturog sa maimbong
na daga.
An bulawan na ini isabwag pa
kan paghangos kan saradit
na masetas sa sirong kan mga kahoy.
Marambong an natad
kan mga bagay sa diklom
na naririraw sana
sa arog kaining kabanguihon.
Pagsinabi ko na an mga bituon
garo mata kan sarong nagpapadaba
pig-ootro ko sana an naitaram ko na.
Pero hilinga ta an mga bituon mananggad
mata kan nagpapadaba: daing hungok sindang
nag-aapod sa mga kairibang nawawara
sa kadlagan. Nag-aapod sinda satuya
na sinda tabangan na maipaabot
an saindang pangapudan.
An pag-apod nindang ini
an totoong minagibo kan bangui.

Sayang na bangui na dai kamo digdi,
ano daw an saindong piggigibo
kan ini nangyayari?
1/12/04 Tayhi


AGRANGAY
Pighagad ko na magaba
an pangadyion ko
sa kada pagtugdok
nin bagong harigi
sa sakuyang banwa.

Piggigirabuhan an sakuyang bitis
sa tagas kan pigpaparil na kabasan.
An sakuyang daghan nagduduso
sa kada bumbilyang minapalsok
sa bulan. Sa maimat-imat na pangaran
nin basar na sa mga bituon
minalipod.
Sa kada kanal na minapuot
sa salog.

Pigsasaring ako sa bangui
sa sakuyang higdaan
pagnadadangog ko ang pagkalot
sa daga. Garo may pigtatanom
na banhi ki tandayag
sa pusod kan Tabaco.
Mabuhat sarong aldaw
hali sa pagkalubong
sa diklom.

Pagkaaga, narunot ako sa traysikol
kan tinuhon ako kan bagong sinehan
sa likod kan basar.
Pigkaykay ko sa matagas na buhos
an mga gira kan sakuyang mga bitis
na tinimakan kan higanteng poste.


QUE LUGAR ESTE KAN DAYO SA SADIRING BANWA
1.(Pagpamidbid)
Mari na, rabason ta
an sadiri tang banwa.
Satuyang susugon
kan bitis na purospuson
an pigtuturuyo
kan mga bisita.
Bago an gabos
ipamidbid ko muna
Tabaco palan, an sakuyang banwa.
Inapod kaitong Pagkamoot
an baranggay na si Maisog
an may kapot.
Digdi kami matuninong
na nagharong buda nagpuon.
Dayo an nagdara kan simbahan.
Dayo man an tuminukal kan pangaran.
Kun natigbas kuta kan ama
su naghahapot sa daraga niyang kastila
siguro Pagkamoot man giraray
an apod sa satuyang banwa.
Pero hare na kaan
ta uminagi na iyan.

2.(Pagtukad)
Sakaton ta muna
an harong pahingaloan
sa may buol kan Mayon
asin bilog na Tabaco
an satong tanawon.
Hunto duman
an tikab kan siyudad
sa mga nagmamaris-maris
na pantson.
An nakasirip na itong muro
sa kulor buda tindugon
an eskwelahan ni Casaul.
Isla kan San Miguel
itong sawang mabarbon.
Natunawan itong natatanaw mong
islang nakaburad na lamos
sa ilawod kan kampo
ni heneral Pawa.
Dating natutugdukan
kan tukawan kan mga dato.
Napara kan nagbaha
sa bilog na Tabaco.
Istorya kan mga gurang
na pati kaldero nagralataw
dara kan hukol
hale sa banwang natunaw.
Itong halawig na halas sa tahaw
kan mga kwadradong kabasan
an tinampo kan San Carlos
pasiring sa Malinao.
An platong ito
an kawatan sa Tabaco National.
Pier itong nagsusurusuan
na kahon sa may Causwagan.
Mga puting lamesa kan Matagbac
an mga harong na Deca.

3. (Anong lugar ini?)
Kun hali kang Tiwi
buda sa Malinao ka maagi,
sa San Carlos an palaog
sa banwa mi.
"Como esta San Carlos?
Rumdumon nindong
an ngaran nindo bakong santo
kundi kinua sa ngaran
ni Don Carlos Borromeo
sa Que lugar esteng hilang
kan mga dayo."
"Kumusta Pawa! Que lugar este?
Sa dagang ini kan tiempo kastila
an mga pag-iriba kan maisog
na si heneral Pawa
naghingalo sagkod nautsan.
An ngaran kan lugar nindo
an pantson kan saindang pinagalan.
Reparohon mo an dagat Causwagan
sa puro kan mga kabasan
reparohon mo an nakahutad na isla
kan gadan na Natunawan,
an San Miguel na mabarbon
na sawang isla,
reparohon mo an mga kabasan
Pawa an puro kaan,
patulay sa Bombon.
"Karanggahan, como esta?
Kumusta an saimong pagdago
sa kalot kan matanga?
Rumdom mo pa an namit
kan dugi asin daga?
An parong kan udo kan damulag
an ngurobngurob kan nagdadaruydoy
na tubig sa marurugi?
Nata dai ka nang ribok-ribok
ngonian na an bangui may lansang?
Daing pinagkaiba an saimong lipot
sa saimong katoninungan.
Nagkukuriyat an tunog
sa baralag-balag na awot,
kahadean an saimong mga dalan
kan nabuang mga ayam.

Harayo an hiling
dai nagtitinuhan
an kapilya kan instik
buda an dakulang simbahan.
Parasaway sana an parasuway
na salog Tahyhi,
na kun hemateon mong maray
garo naghihibi.
Iyo na an su suanoy na banting
kan kampanang nakalubong
sa parapulinas na baybay,
na kaito an tanog parapaisi
sa mga morong masalakay.
Itahi kan salog kan Tayhi
an baranggay Bacolod, Bombon, San Juan
dangan diyan sa parteng Panal, an Baranghawon.
"Que lugar este? ining istaran kan mga ungman
baranggay kan limpoy buda barang
ining kadlagan kan itom na ispirito!
Baranghawon, Baranghawon an iapod ta
sa lugar nindo!"

Huyan an plasa
buda an kanyon na punggol
nakatutok sa alimpuro
ni Rizal sa altar
kahampang si Kristo
sa balyong tinampo
sa trono kan duwang anghel
na may kapot na kalayo
sa nagkakurulong na masetas
sa Kristo Rey Patio.
Ziga abenyu, CCS, munisipyo
sa palibot.
Nalingawan kong iunabe
sa kaitong fountain
na an tubig berde.
Su mga aking nakakarigos pa duman
sa nagdudugimang lumot
kairidad ko na ngonian,
Inda kun rumdom pa ninda
kun ano su dating yaon
kan dai pa an pagodang iyan.

Sentro kan Tabaco.
Mga department store kan intsik.
Ipangadyi ta sindang darai na digdi
Jods, Settlers, Twins
Waffler, Ziga Arcade
Mayon Bakery, Jade.
Nakatana pa kamong mga bagong supang
kan pan de sal sa panaderyang Mayon?
Naka-bowling sa Settlers
kan bola kan kanyon?
Nakahalo-halo sa Twins
na may libreng barquillo.
Naka sine sa Ziga kan Ben Tambling
dobol wid Bituing Walang Ningning
habang nasusulo kan sigarilyo
Naka-disko sa Jods, naka-nintendo sa Jade
ki Contra buda Super Mario.
Darai na sinda digdi,
ipangadyi ta sinda.
Halat ano ining nasulo?
Ano pa, di su saodan kan Tabaco.
Sa likod kaan Divino.
Sa likod pa Santo Kristo.
Sa puro kan Bonto,
magtoo ka ta malansang San Roque,
magwala ka ta maimat-imat na Cormidal.
"Ano na niyani su pangitorogan mo, Kabong Baldo?
'Si Kristong nagtaram na sabihon ko sa mga tawong,
Magbago! Magbago!'
Iyo baga ini an Que lugar este mo,
Santo Kristo!"
"Ika man Maniogan, como esta?
Maniyogon kan tiempo liberasyon,
ngonian, lalo na sa may doongan
barag-barag an mapamaro sa dalan,
bakong Cormidal na an saimong ngaran?"
"Kumusta baranggay Butete?
Kun dai nagka-ermita
dai maaapod na San Roque.
Iyo man an an saimong Que lugar este."
Sa puro kan San Roque,
sa puro kan Cormidal
sa baybay kan Tayhi buda Bacolod
sagkod sa mga kabasan
kan Pawa buda San Carlos,
an minaubo sa San Miguel, sagkod Rapu-rapu
an minaubo sa gadan na Natunawan
iyo an matinao-taong dagat Causwagan.

Na minahadol man sa baybay
kan San Lorenzo, Salvacion, Fatima,
an masarabat saimo
kun lalaogon mo kami
sa paagi kan Legaspi.
Dai pa tapos ta yaon pa si San Ramon,
Cobong pandayan, si Tagas na heneral
kan duwang kampo kan mga gadan.
Yaon man si Cabangan sa suksokon na kadlagan
nakasagkod si Bongabong sa inutan kan Baranghawon.
An Que lugar este kaining mga santong baranggay?
Sarong bagyo, sarong nakasalbar na lantsa
an nagpangaran na Salvacion sa dating Alola.
Kan an Alola naging Salvacion
an Anglo naging San Ramon.
Igwang duwang Tagas, pequena buda grande
inermitahan su dakula ni Nuestra Senora de Fatima.
Mangnohon na dai nanggad nawawara
sa may mga arog kaining Que lugar este
an sarong Santa buda ermita.

Mari na, sa Angas maduman kita
na dai daa pigtutubuan na awot,
o mag-atop ki butong na binasag
sa Basagan.
Madasmag man kita sa mga bonot ki niyog
nganing madesmayo sa Bunot,
kun dai susugon ta su buhang
sa tahaw kan Buang.
Yaon pa daw si Esteban
na nangagyat na moro sa Guinobat?
Ano daw kun su mga aswang man
sa Mariroc?
Maray pa mag-usol kitang gapong
kinuspa kan Mayon sa Magapo,
o harokan ta oras-oras
an burabod sa Oras.
Kun dai osonan tang niyog, abaka o batag
an nabyading daga sa Oson.
Kun muya nindo hanapon ta kun totoo
su kastilyong kastila sa Quinastillojan.
O kun totoong masuwa sa Sua
o maigot sa Igot
o kun tatao man maggibong oring
si San Isidro kan Boring.

4.(Paglugsot)
Pagbaba ta tapukan tang sensilyo
an mga aki sa gilid kan tinampo,
ta nganing an paglugsot ta
bakong madeskwido.
May mahihiling ka
pero dai ka na magbugnot
kan mga burak buda masetas
na minarambong sana sa lipot
ta maluyos man sana
pagtinanom sa baba.

Maaagihan ta sa Buang
an karigusan na garo daing kasagkoran
an tangga kan hagyanan.
Huyan an bolod sa tahaw kan Quinastillojan
buda Bantayan na buklod kan mga mongan.
An kaitong Rocca Monte maaagihan,
dangan San Antoniong para-gibo
ki liya-liya buda butakang ratan.
San Vicente palaog sa Matagbac
dai na magngalas kun matawo-tawo
ta uro-aldaw nang igwang bulang.
Dangan an bangkilingan buda mahamis na Panal
na an tahaw kaini Tabaco National.
Kun mapa-Pawa kang hidali
bumalda ka na sa Bangkilingan,
kun gusto mong magpa-Tayhi
Karanggahan an agihan.
Kun muya mong magpasaod
sa Panal an dalan.
1/30/04 Tayhi

DILA
Bago daw mangyaring mapara ka
digdi sa daga.
Piriton mong dai makalugad
an saimong dila.
Mala marara, dipisil mapila,
daghan an lubungan kan haldat
na masakit masapa.
Ta masapa daw kan daghan
an haldat na dai nalalapa,
pararom nin pararom
antes masagkod an daga.
Ta makaon man kan ulod
an lawas na gadan,
pirming makakarumdom
an kalag na daing katoninungan.
Mabuwelta an dagit digdi
sa kinaban.
Sa paagi kan lipot na mabatak
sa mga higdaan, masuhay
sa mga kudal, masubol
sa mga nasyon na magtubong
nin tarom.

Bago ka maghale dai ka magwalat
sa kinaban ki haldat.
Na magiging rason
kan saimong pag-otro
sa saimong sasakiton.
Kun igwa man sanang tataramon
na puwedeng itukal,
bako na su maharang,
bako na su maringsal.
1/15/04 Tayhi

(Dawa tumimak ako)
Dawa tumimak ako
sa pabuhat na hukol
dai ko malalangkawan
an paglanyag mong
daing sukol.

Minataros na sa lubungan
an saimong pagsusog
kan tinaram mong
mabuhay ka man otro,
ootrohon mo sa kinaban
na ako an lalayabon.

Sinalbar mo sa kasalan
an mga sinehan na otikon.
Napahiling giraray ako
sa bangui, sa bituon
na nakatungtong
sa nagkikiwang-kiwang
na pangandam:
an arog kaan na tataramon,
kun totoo, dai ko pa daw
kayang butasan.
1/15/04 Tayhi

MATANGA SA SIRONG KAN SAUDAN KAN TABACO
Dai nagkakaturog an mga tinampo
sa kakaubo kan makulor na mga kariton,
na mapakakan sa mga lalaking pinanlingaw
kan riverside.
Nasusupog an mga masanling anino
sa mga naglalamay na para balut,
trangkilong nagtatangka na garong mga puta
sa gilid kan mga saradong tindahan
naghahalat kan mahigop kan masabaw na bonay.
Daing pundo an paglagatik kan mga plato
asin kubyertos, sa maliwanag na mga turo-turo,
dakol an nasusuriaw sa de-gasang minahamot
sa sangaw kan sarsang adobo buda balaw,
na minapakulit man sa makilimos na naghahagad
ki diit na maluto buda sabaw sa matabang kusinera.
Dai natatapos an pagsulo kan mga oring
sa barbikyuhan sa may paradahan, mientras na
napupulnas kan hinang buda luha an koloretes
sa pandok kan daragang parakayab, nakikidangog
sa ngaspakan kan duwang bakla
na nakahurandig sa sarong nagdugimang bangketa
na piggigibong kasilyasan kan mga bulatikon na parot.
Sa tahaw kan tambakan kan basura, oratihon an sarong bua
sa pangangampanyasa mga kahon buda dyaryong
pinatusan ki tinapa, dai nanggad minaako an lapang repolyo
sa suhol ni Balistoy na sanggatos na patos ki stork.
Dai nahihirak an mga tunog sa mga nagnananok
na makilimos, na nagtatamong ki dyaryong may imprentang intsik,
na minayating sa ansod kan kalburo buda duga kan mangga.
Malipot an unit kan paril kan pampublikong saudan.
Nagdudumig na garong luha an singit kan mga harigeng
minaparat sa ihi kan mga buyong buda minamurit
sa gurit kan mga pangaran ki babayi
buda kinurit na lusi.
Madiklom an mga bintana kan dambuhalang semento
sa sentro kan banwaan, minaati an langit sa paglabar
kan murit kan kalumaan.
May pigngungurobngurob na pangadyion an nangarayakaya
na ngimot kan mga imburnal, hakog sa hasang, ubak asin dugi;
sa sobrang bata kan hangaw kaini, dai lamang minakiling
an sarong de-walkman na para-traysikol
sa aking nag-uula, ta nabayaan kan byahe pauli.

BANGUI SA TABACO
Gurano daw kagayon
an planeta kan Kagurangnan
kun an kinaban ta pa sana
arog na kaini?

Giraray, ini sarong langit
na daing gira nin dampog.
Malumoy an salog* na binunot *floor
nin ugot.
An mga syudad sa bulan
ilaw na plos.
Igwang pagtubod
na an sildang kaining gatas
na minawagas sa itom na salog* *river
kan paros, pero puting bulawan
na minadaruydoy sa mga palapa,
an minataong namit sa mga gulay
na nagkakaturog sa maimbong
na daga.
An bulawan na ini isabwag pa
kan paghangos kan saradit
na masetas sa sirong kan mga kahoy.
Marambong an natad
kan mga bagay sa diklom
na naririraw sana
sa arog kaining kabanguihon.
Pagsinabi ko na an mga bituon
garo mata kan sarong nagpapadaba
pig-ootro ko sana an naitaram ko na.
Pero hilinga ta an mga bituon mananggad
mata kan nagpapadaba: daing hungok sindang
nag-aapod sa mga kairibang nawawara
sa kadlagan. Nag-aapod sinda satuya
na sinda tabangan na maipaabot
an saindang pangapudan.
An pag-apod nindang ini
an totoong minagibo kan bangui.

Sayang na bangui na dai kamo digdi,
ano daw an saindong piggigibo
kan ini nangyayari?
1/12/04 Tayhi


AGRANGAY
Pighagad ko na magaba
an pangadyion ko
sa kada pagtugdok
nin bagong harigi
sa sakuyang banwa.

Piggigirabuhan an sakuyang bitis
sa tagas kan pigpaparil na kabasan.
An sakuyang daghan nagduduso
sa kada bumbilyang minapalsok
sa bulan. Sa maimat-imat na pangaran
nin basar na sa mga bituon
minalipod.
Sa kada kanal na minapuot
sa salog.

Pigsasaring ako sa bangui
sa sakuyang higdaan
pagnadadangog ko ang pagkalot
sa daga. Garo may pigtatanom
na banhi ki tandayag
sa pusod kan Tabaco.
Mabuhat sarong aldaw
hali sa pagkalubong
sa diklom.

Pagkaaga, narunot ako sa traysikol
kan tinuhon ako kan bagong sinehan
sa likod kan basar.
Pigkaykay ko sa matagas na buhos
an mga gira kan sakuyang mga bitis
na tinimakan kan higanteng poste.


QUE LUGAR ESTE KAN DAYO SA SADIRING BANWA
1.(Pagpamidbid)
Mari na, rabason ta
an sadiri tang banwa.
Satuyang susugon
kan bitis na purospuson
an pigtuturuyo
kan mga bisita.
Bago an gabos
ipamidbid ko muna
Tabaco palan, an sakuyang banwa.
Inapod kaitong Pagkamoot
an baranggay na si Maisog
an may kapot.
Digdi kami matuninong
na nagharong buda nagpuon.
Dayo an nagdara kan simbahan.
Dayo man an tuminukal kan pangaran.
Kun natigbas kuta kan ama
su naghahapot sa daraga niyang kastila
siguro Pagkamoot man giraray
an apod sa satuyang banwa.
Pero hare na kaan
ta uminagi na iyan.

2.(Pagtukad)
Sakaton ta muna
an harong pahingaloan
sa may buol kan Mayon
asin bilog na Tabaco
an satong tanawon.
Hunto duman
an tikab kan siyudad
sa mga nagmamaris-maris
na pantson.
An nakasirip na itong muro
sa kulor buda tindugon
an eskwelahan ni Casaul.
Isla kan San Miguel
itong sawang mabarbon.
Natunawan itong natatanaw mong
islang nakaburad na lamos
sa ilawod kan kampo
ni heneral Pawa.
Dating natutugdukan
kan tukawan kan mga dato.
Napara kan nagbaha
sa bilog na Tabaco.
Istorya kan mga gurang
na pati kaldero nagralataw
dara kan hukol
hale sa banwang natunaw.
Itong halawig na halas sa tahaw
kan mga kwadradong kabasan
an tinampo kan San Carlos
pasiring sa Malinao.
An platong ito
an kawatan sa Tabaco National.
Pier itong nagsusurusuan
na kahon sa may Causwagan.
Mga puting lamesa kan Matagbac
an mga harong na Deca.

3. (Anong lugar ini?)
Kun hali kang Tiwi
buda sa Malinao ka maagi,
sa San Carlos an palaog
sa banwa mi.
"Como esta San Carlos?
Rumdumon nindong
an ngaran nindo bakong santo
kundi kinua sa ngaran
ni Don Carlos Borromeo
sa Que lugar esteng hilang
kan mga dayo."
"Kumusta Pawa! Que lugar este?
Sa dagang ini kan tiempo kastila
an mga pag-iriba kan maisog
na si heneral Pawa
naghingalo sagkod nautsan.
An ngaran kan lugar nindo
an pantson kan saindang pinagalan.
Reparohon mo an dagat Causwagan
sa puro kan mga kabasan
reparohon mo an nakahutad na isla
kan gadan na Natunawan,
an San Miguel na mabarbon
na sawang isla,
reparohon mo an mga kabasan
Pawa an puro kaan,
patulay sa Bombon.
"Karanggahan, como esta?
Kumusta an saimong pagdago
sa kalot kan matanga?
Rumdom mo pa an namit
kan dugi asin daga?
An parong kan udo kan damulag
an ngurobngurob kan nagdadaruydoy
na tubig sa marurugi?
Nata dai ka nang ribok-ribok
ngonian na an bangui may lansang?
Daing pinagkaiba an saimong lipot
sa saimong katoninungan.
Nagkukuriyat an tunog
sa baralag-balag na awot,
kahadean an saimong mga dalan
kan nabuang mga ayam.

Harayo an hiling
dai nagtitinuhan
an kapilya kan instik
buda an dakulang simbahan.
Parasaway sana an parasuway
na salog Tahyhi,
na kun hemateon mong maray
garo naghihibi.
Iyo na an su suanoy na banting
kan kampanang nakalubong
sa parapulinas na baybay,
na kaito an tanog parapaisi
sa mga morong masalakay.
Itahi kan salog kan Tayhi
an baranggay Bacolod, Bombon, San Juan
dangan diyan sa parteng Panal, an Baranghawon.
"Que lugar este? ining istaran kan mga ungman
baranggay kan limpoy buda barang
ining kadlagan kan itom na ispirito!
Baranghawon, Baranghawon an iapod ta
sa lugar nindo!"

Huyan an plasa
buda an kanyon na punggol
nakatutok sa alimpuro
ni Rizal sa altar
kahampang si Kristo
sa balyong tinampo
sa trono kan duwang anghel
na may kapot na kalayo
sa nagkakurulong na masetas
sa Kristo Rey Patio.
Ziga abenyu, CCS, munisipyo
sa palibot.
Nalingawan kong iunabe
sa kaitong fountain
na an tubig berde.
Su mga aking nakakarigos pa duman
sa nagdudugimang lumot
kairidad ko na ngonian,
Inda kun rumdom pa ninda
kun ano su dating yaon
kan dai pa an pagodang iyan.

Sentro kan Tabaco.
Mga department store kan intsik.
Ipangadyi ta sindang darai na digdi
Jods, Settlers, Twins
Waffler, Ziga Arcade
Mayon Bakery, Jade.
Nakatana pa kamong mga bagong supang
kan pan de sal sa panaderyang Mayon?
Naka-bowling sa Settlers
kan bola kan kanyon?
Nakahalo-halo sa Twins
na may libreng barquillo.
Naka sine sa Ziga kan Ben Tambling
dobol wid Bituing Walang Ningning
habang nasusulo kan sigarilyo
Naka-disko sa Jods, naka-nintendo sa Jade
ki Contra buda Super Mario.
Darai na sinda digdi,
ipangadyi ta sinda.
Halat ano ining nasulo?
Ano pa, di su saodan kan Tabaco.
Sa likod kaan Divino.
Sa likod pa Santo Kristo.
Sa puro kan Bonto,
magtoo ka ta malansang San Roque,
magwala ka ta maimat-imat na Cormidal.
"Ano na niyani su pangitorogan mo, Kabong Baldo?
'Si Kristong nagtaram na sabihon ko sa mga tawong,
Magbago! Magbago!'
Iyo baga ini an Que lugar este mo,
Santo Kristo!"
"Ika man Maniogan, como esta?
Maniyogon kan tiempo liberasyon,
ngonian, lalo na sa may doongan
barag-barag an mapamaro sa dalan,
bakong Cormidal na an saimong ngaran?"
"Kumusta baranggay Butete?
Kun dai nagka-ermita
dai maaapod na San Roque.
Iyo man an an saimong Que lugar este."
Sa puro kan San Roque,
sa puro kan Cormidal
sa baybay kan Tayhi buda Bacolod
sagkod sa mga kabasan
kan Pawa buda San Carlos,
an minaubo sa San Miguel, sagkod Rapu-rapu
an minaubo sa gadan na Natunawan
iyo an matinao-taong dagat Causwagan.

Na minahadol man sa baybay
kan San Lorenzo, Salvacion, Fatima,
an masarabat saimo
kun lalaogon mo kami
sa paagi kan Legaspi.
Dai pa tapos ta yaon pa si San Ramon,
Cobong pandayan, si Tagas na heneral
kan duwang kampo kan mga gadan.
Yaon man si Cabangan sa suksokon na kadlagan
nakasagkod si Bongabong sa inutan kan Baranghawon.
An Que lugar este kaining mga santong baranggay?
Sarong bagyo, sarong nakasalbar na lantsa
an nagpangaran na Salvacion sa dating Alola.
Kan an Alola naging Salvacion
an Anglo naging San Ramon.
Igwang duwang Tagas, pequena buda grande
inermitahan su dakula ni Nuestra Senora de Fatima.
Mangnohon na dai nanggad nawawara
sa may mga arog kaining Que lugar este
an sarong Santa buda ermita.

Mari na, sa Angas maduman kita
na dai daa pigtutubuan na awot,
o mag-atop ki butong na binasag
sa Basagan.
Madasmag man kita sa mga bonot ki niyog
nganing madesmayo sa Bunot,
kun dai susugon ta su buhang
sa tahaw kan Buang.
Yaon pa daw si Esteban
na nangagyat na moro sa Guinobat?
Ano daw kun su mga aswang man
sa Mariroc?
Maray pa mag-usol kitang gapong
kinuspa kan Mayon sa Magapo,
o harokan ta oras-oras
an burabod sa Oras.
Kun dai osonan tang niyog, abaka o batag
an nabyading daga sa Oson.
Kun muya nindo hanapon ta kun totoo
su kastilyong kastila sa Quinastillojan.
O kun totoong masuwa sa Sua
o maigot sa Igot
o kun tatao man maggibong oring
si San Isidro kan Boring.

4.(Paglugsot)
Pagbaba ta tapukan tang sensilyo
an mga aki sa gilid kan tinampo,
ta nganing an paglugsot ta
bakong madeskwido.
May mahihiling ka
pero dai ka na magbugnot
kan mga burak buda masetas
na minarambong sana sa lipot
ta maluyos man sana
pagtinanom sa baba.

Maaagihan ta sa Buang
an karigusan na garo daing kasagkoran
an tangga kan hagyanan.
Huyan an bolod sa tahaw kan Quinastillojan
buda Bantayan na buklod kan mga mongan.
An kaitong Rocca Monte maaagihan,
dangan San Antoniong para-gibo
ki liya-liya buda butakang ratan.
San Vicente palaog sa Matagbac
dai na magngalas kun matawo-tawo
ta uro-aldaw nang igwang bulang.
Dangan an bangkilingan buda mahamis na Panal
na an tahaw kaini Tabaco National.
Kun mapa-Pawa kang hidali
bumalda ka na sa Bangkilingan,
kun gusto mong magpa-Tayhi
Karanggahan an agihan.
Kun muya mong magpasaod
sa Panal an dalan.
1/30/04 Tayhi

DILA
Bago daw mangyaring mapara ka
digdi sa daga.
Piriton mong dai makalugad
an saimong dila.
Mala marara, dipisil mapila,
daghan an lubungan kan haldat
na masakit masapa.
Ta masapa daw kan daghan
an haldat na dai nalalapa,
pararom nin pararom
antes masagkod an daga.
Ta makaon man kan ulod
an lawas na gadan,
pirming makakarumdom
an kalag na daing katoninungan.
Mabuwelta an dagit digdi
sa kinaban.
Sa paagi kan lipot na mabatak
sa mga higdaan, masuhay
sa mga kudal, masubol
sa mga nasyon na magtubong
nin tarom.

Bago ka maghale dai ka magwalat
sa kinaban ki haldat.
Na magiging rason
kan saimong pag-otro
sa saimong sasakiton.
Kun igwa man sanang tataramon
na puwedeng itukal,
bako na su maharang,
bako na su maringsal.
1/15/04 Tayhi

(Dawa tumimak ako)
Dawa tumimak ako
sa pabuhat na hukol
dai ko malalangkawan
an paglanyag mong
daing sukol.

Minataros na sa lubungan
an saimong pagsusog
kan tinaram mong
mabuhay ka man otro,
ootrohon mo sa kinaban
na ako an lalayabon.

Sinalbar mo sa kasalan
an mga sinehan na otikon.
Napahiling giraray ako
sa bangui, sa bituon
na nakatungtong
sa nagkikiwang-kiwang
na pangandam:
an arog kaan na tataramon,
kun totoo, dai ko pa daw
kayang butasan.
1/15/04 Tayhi

MATANGA SA SIRONG KAN SAUDAN KAN TABACO
Dai nagkakaturog an mga tinampo
sa kakaubo kan makulor na mga kariton,
na mapakakan sa mga lalaking pinanlingaw
kan riverside.
Nasusupog an mga masanling anino
sa mga naglalamay na para balut,
trangkilong nagtatangka na garong mga puta
sa gilid kan mga saradong tindahan
naghahalat kan mahigop kan masabaw na bonay.
Daing pundo an paglagatik kan mga plato
asin kubyertos, sa maliwanag na mga turo-turo,
dakol an nasusuriaw sa de-gasang minahamot
sa sangaw kan sarsang adobo buda balaw,
na minapakulit man sa makilimos na naghahagad
ki diit na maluto buda sabaw sa matabang kusinera.
Dai natatapos an pagsulo kan mga oring
sa barbikyuhan sa may paradahan, mientras na
napupulnas kan hinang buda luha an koloretes
sa pandok kan daragang parakayab, nakikidangog
sa ngaspakan kan duwang bakla
na nakahurandig sa sarong nagdugimang bangketa
na piggigibong kasilyasan kan mga bulatikon na parot.
Sa tahaw kan tambakan kan basura, oratihon an sarong bua
sa pangangampanyasa mga kahon buda dyaryong
pinatusan ki tinapa, dai nanggad minaako an lapang repolyo
sa suhol ni Balistoy na sanggatos na patos ki stork.
Dai nahihirak an mga tunog sa mga nagnananok
na makilimos, na nagtatamong ki dyaryong may imprentang intsik,
na minayating sa ansod kan kalburo buda duga kan mangga.
Malipot an unit kan paril kan pampublikong saudan.
Nagdudumig na garong luha an singit kan mga harigeng
minaparat sa ihi kan mga buyong buda minamurit
sa gurit kan mga pangaran ki babayi
buda kinurit na lusi.
Madiklom an mga bintana kan dambuhalang semento
sa sentro kan banwaan, minaati an langit sa paglabar
kan murit kan kalumaan.
May pigngungurobngurob na pangadyion an nangarayakaya
na ngimot kan mga imburnal, hakog sa hasang, ubak asin dugi;
sa sobrang bata kan hangaw kaini, dai lamang minakiling
an sarong de-walkman na para-traysikol
sa aking nag-uula, ta nabayaan kan byahe pauli.

Sarong Bangui sa Pawa

Ang bangui mahamot
kan tunog buda paros
sa luong kan masetas
an uran na daplos
an parong kan sildang
kan labas na bulan

Pantomina

Mala sa tugtog na nagpipinaw-pinaw
sa banguing nagiingaw-ingaw
matataram kong harayoon
an pinagdarahan ninda
sa mga nagiimat-imat na ilaw.
Sa likod kan mga kahoy
na nagsuklob ki diklom
yaon an mga harong
na dai ko pa nadagos,
duman baka hale
ining pantominang
nagtatare sa paros.
Dai na digdi dangog
an mga pades kan nagbabalseng bitis
sa dagang mahinangon ki alpog
o an pagtuga kan soltero
sa daragang kuminiripot
na mapulang kampupot.
Pero an langitnon salming
kan mga matang nagpipiriyong-piyong
sa pagmawot kan mga daragang
idulag sinda sa diklom.
An ibang dai nakakatios
minalampaw na luha ki kalayo
pasiring sa daga
dangan napapara.
Asin sa saindang pag-pantomina
nadadara an paros
sa biriran na mabrasohon,
sa bugambilyang maarmason
minadaguso. An daguson man
an balkon kan harong kong
palsok an ilaw, mientras naglalakaw
na huna mo nagpapasyar sa pungaw
an mapulot na pantominang sayaw
sa natad kan naghaharayang
tinanom.

Gusto Ko Kuta (An Kandidatong Nuwisans)

Gusto ko kutang magsirbe
sa sakuyang banwa.
An hapot diyan nono,
kun igwa kang kuwarta
maski pa maray an gibo
kun maluya an kampanya
an maboto sana saimo
sadiri mong pamilya.

Nahiling nang nakatangad
sana kita saindang igwa
ta bakong barato an tukawan
sa pagbago sa banwaan.
Ano man sa mga tawo
iyan naghahalat na sanang
makarabat ki maray-maray
su maski mahabas, o daing inadalan
basta nagluwas sa pelikulang baradilan.
Kaya kun puso man sana
o pagmawot an saimong dara-dara
maray pang iuli mo na an
nganing pang-amak sa kalan.

Udto sa Sirong (kan Tabaco Supermarket)
Ipagayon an hapon
kan mga nagsasaraod na daragang
mga taga-ibong,
sa saindang gubing
na kun bakong sobrang pula
sobrang lungsi,
kun bakong sobrang laba,
dai pang laba.
Mahamot talaga
an bagong hakbot
sa RTW, parong plastik
buda alkampor, lalo na kun perla pa
an pinanghugas sa unit.
Sinda ang piguurulukan
kan mga taga-sentrong tambay
pirmi daa panong garo ma-simba,
ma-bayle, ma-diskarte.

Sa harayo, yurpyop na an mata
kan para-prutas sa kauubak ki aranghita,
pigsasabudsabudan siya kan saiyang aking
nurunuun na an sipon sa kangangawngaw
sa duso kan nagdudumig na rungas
sa kakadalagan sa rampa paitaas.

Padugo
May kadsadiri kan daga
kaya ta ini piggigibo.
Minapaisi nin dugo
sa mga nasa anino.

Kada harige dapat ipaaram
an pagkalot.
Pati paghawan kan awot
dapat dai magbuot.
Baka istaran nin takig
an harong na itutugdok.
Baka an tukod dai tumirindog
pag may nasikyudan
na buklod.
Dai man ninda pighagad
pero kaipuhan tang itao,
may kadsadiri kan daga,
kaya ta ini piggigibo.

[Anong behikulo an linunadan...]
Anong behikulo an linunadan
kan gayon mo Tabaco?
Pasain itong banwa maduman?
Kun sa mga bituon pasiring
madali lang susugon
pero kun sa diklom
dai ko aram an agihan.
Puwede ko sindang hipaan
sa bulod kan Sabloyon
bago sinda makaabot sa Ligao.
Ano daw kun sa San Carlos
maghalat na ako,
nganing dai ninda mabalda an Malinao.
Maagi daw sindang San Lorenzo
nganing makaabot sa Legaspi,
o masakayan sa Pier
pa Catanduanes?
Bago ninda an magibo
aagihan muna ninda ako
sa Rapu-rapu!

Kun mabukod ko man
an ruweda kan panahon,
buda matapring sa naghabas
an saimong gayon,
sain taka hahanapon
digdi sa nagtirindugan na paril,
sa daing hungok na tinampo,
nganing iuli sa imo
an lalawgon mong midbid ko.
Pag inapod ko an saimong ngaran,
masimbag daw ika?
Ika na nganing mariparong igwa
madaling nagsanli kan saimong itsura?
Dai magkulog an buot
kun ika binarayaan
kan mahahamot na aninipot,
ta an bangui mo mailaw
pero nakahipa sa mga dalan
an mga tarom, an diklom.

Sisay Palan sa 2004?
Sisay daw magana
sa eleksiyon ta?
Aw, pirmi nang magana
su may kwarta.
Pano man kun su magana
bako man dapat?
Aw, di magpasan na naman
sana kita kaini ki magabat.

Ano daw kun ako na sana
an kumandidato?
Hare na noy ta baka hunaon pa
na raot an payo mo.
Pano man kun ako na ngani
itong pighalat nindo?
Kaya mong lumadop sa dugi,
pagbutwa sabihon na dai kang ati?

Ang Lalawigan ng Niyebe
1
Katahimikan ang isinuot ng wagas.
Tabas ng matitikas na hardin ang anyo
ng kapatagan. Mga kalansay ng luntian
ang nakadipa, ang patpat na sanga
ng walang katas na mga kahoy.

Isang mabangis na katawan ang simoy
ang gutom nitong sumagupa
ay hindi maubos. Maghahanap
ng sasalungat, magnanasa
ng magagapi.

Lumalagablab ang sidhi ng lamig
sa antuking paggapang ng kawalan
ng malay. Ang mga pangil
ng bato ay may muhing iniimbak
sa puting pagtahan
ng sulak at bukadkad.

Naririto tayo ngayon
sa pastulan ng pait
dito, ang sakit ng pagputla
ay ibinibinhi sa ating kulay
upang turuan ang laman
na maglaho.

Kung tutuusi'y marami tayong mga katawan
na naririto sa lawak na wari'y walang laman
ngunit tanging bigat ng ating pinapasan
ang naglalagda ng bakas sa malambot
na yelo.

2
Mas matanda pa sa salita ang lupa
at naibigkas muna ang katotohanan
sa pag-uwi sa alikabok bago naisilang
ang pagpangalan sa mga nilalang.

Kakambal ng bawat pag-uha ng simula
ang huling pagtahan sa dulo ng kurdon
ng hininga. Darating ang araw ng pagtikom
ng bukal

na gumagawa sa tubig, huhupa ang sikad
ng alon ng kuna. Hindi ito pagbura
kundi pag-usad ng oras. Hindi ito pagtigil
ng pag-usad, kundi pagpatuloy ng bilang,
ang pagpanatili sa daliring ituro
sa dulo ng huli. Ang pagdaloy ay ito.

Marahil hindi guni-guni ang ginaw
na nagpapalingon sa atin sa likuran
at totoong may talampakan ang yabag
ng bumubuntot na hilakbot.

Di ba't tanging kalooban natin
ang kumukupas, hindi ang alindog
ng mga bulaklak.
Sa huli, ang labi ng alaala
ang maglalakad sa mundo
upang maghasik ng kalungkutan.

Disyembre 2001.Tayhi.


Sunog
Natapos na ang pagtupok.
At ang mga liblib at kubli
ng mga puno ay isa-isang
nailantad ng haplos ng apoy.
Kinunsumo sa lagablab
ng isang higanteng iglap.
Umawit ang apoy
sa mga sandaling
ang misteryo ng maraming siglo
ay napalaya sa anyo
ng mabagsik na lawin
ng alamat at kahel
na mga anghel, mula sa kulungan
nilang mga troso at balakbak.
Sumayaw itong nagising
na mga ispirito ng pananabik
sa mga oras na nginangasab
ng init ang matitigas
nilang katawan.
Habang natutong lumaya
mula sa mga kahoy
at luntian ang likas
na katotohanan ng pagparaya
ng kanilang katawan sa apoy
lalo ang paglago ng uhaw
ng sunog sa pagsimsim
sa matamis na sustansiya
ng kanyang pagsulak.
Hanggang sa natagpuan nito
ang pagpanaw ng sarili sa dulo
ng huling sanga, at duon
naglaho sa isang malamig
na pagtahan, kasama ang lahat
ng kumplikadong kagubatan
ng sapin-saping paghahabi
ng mga paglilim sa lihim
at paglihim sa bagsik ng lilim.

Sa umpisa hindi na matunton
sa lapot ng pagkubli ng mga dahon
at ugat kung ang lihim mismo
ang naglalang sa lilim
o nang dahil sa lilim naisilang
na lang ang pangangailangan
sa isang lihim.
Ngunit ang lumantad
sa ilalim ng pagkubli
pagkatapos ang sunog
ay ang payak na katotohanan
ng lupa. Ito, wala nang iba.
Pagkatapos ng kasal ng paglantad
at lihim, pagkatapos ng pagsuyo
at pagparaya. Hinawan lamang
ng apoy ang tanging magandang
dahilan na nagkukubli
sa higanteng kapatagan
ng katotohanan.

Marso 5 2002.Tayhi.


Ang Balana
Ang bakurang walang pait
ay ngiti ng isang istatwa.
Isang gintong bituin
na tanging ginto at hugis
lamang. May mga mas ninais
na ipinta ang kalawakan
at ingatan sa isang kahon
magpakailan man, sa halip
na magpalikom sa katawan
ng lahat at dumaloy
sa pulso ng walang hanggan.
Isa marahil itong takot
na ilublob ang paa sa ilog
na may agos ng mga ligaw
na sibat. Sapagkat mahirap
tumayo ng tuwid sa bilog
ng uuga-ugang tubig.
Mas may matematika
sa pampang ng magagaspang
na bato. Walang disgrasya
kung didistansiya sa walang
katiyakan. Mas matalino,
sila ang taga-iling
sa tadhana ng mga humuhulagpos
sa rahas ng daloy. Walang lohika
sa kanila ang aksidente
kung may pag-iingat.
Habang nakamasid sa ilang lumulutang
nang mga katawan sa tubig, may ngiti
sa tuyo nilang mga mukha
sa pagbasa sa babalang ipinaskil
upang ipaalala ang dahilan
ng di nila paglusong,
mamamatay silang matanda,
mas matagal kahit kanino,
nagpapakalunod sa umay
ng pagsipsip sa gata
ng matatamis na bulaklak.

Marso 2 2002.Tayhi.


Mga Tala ng Masalimuot na Pagbabagtas
May gitna ang lahat ng pagalakbay.
Halimbawa kung lilipat mula sa isang lungsod
patungo sa isa, sasapit ang malumbay na kabundukan,
uulit-ulitin ang iisang hitsura ng mga kagubatan.
Mayroong lamig ang gitna ng pag-usad. Isang lawak
na pastulan ng walang tinag. Isang pandayan ng hubog
ng patag at walang imik. Ito ang pagsapit ng bangka
sa gitna ng dagat, sa kuna ng heyograpiyang walang kurba.
Piitan ng paglapat ng dalawang bakal na palad:
ng kalawakan at karagatan. Maselang tulay ang pagitan
na magdudugtong sa linisan at daratnan, isang pagbabalanse
sa makitid na alambre ng pagbabakasakali. Walang ibang materyal
ang katedral ng kahihinatnan maliban sa nanghuhulang mga baraha.
Tanging ang malinaw ay ang paglutang sa mapait
na sanaw ng paghilom ng mga punit na talulot
at labi ng yumaong dahon. Walang kasiguruhan
kung itutulak pa ng oras ang pagtila
ng paglagas. O tuluyan nang lamunin
ng buhangin ang lahat ng bakas ng nabubuhay.
Walang nakakaalam kung sa hantungan nitong nalugmok
na mga katawa 'y may hagdanan ng muling pag-alsa,
pabalik sa mabagsik na ibabaw. Marahil sa paligid,
sa mga bahaging linupig at humiyaw ng kaluskos,
inuunat na ng malalambot na mga damo
ang bagong tinik ng paghahanda.

Nobyembre 2001.Tayhi.


Ang Hapon ay Panahon ng Paghabol ng Hininga
May apoy ang hininga ng himpapawid
malalim at mainit, antukin. Kilos
ay hindi ang sayaw ng lagablab,
kundi ang marahang paglakbay ng daliri
sa nakalantad na dibdib ng sobrang minahal
habang nasa duyan ng pahinga, marahil sa ilalim
ng punong hitik sa lilim. Marahil sa malawak
na katihan ng matatamis na bulaklak.
Oras ito ng salagubang
pagkatapos lisanin ng mga paru-paro
ang balana. At ang mga dahon
ay gumagaan, at ang mga dahon
ay nagpapahila sa lupa.
Ito ang musikang ayaw nating pakinggan,
dahil inaakay nito ang ating paa sa hukay.
Ang ilog ng oras ay sinisibat ng batuhan,
nilulumpo ng hubog ng pampang at pinaparusahan
ng tinik ng buhangin. Kaya may kupad
ang nagaganap tulad ng bagal ng ulap.
Paalala itong ganito ang katahimikan
sa dulo ng lakas ng ating loob na magpatuloy.
Sapagkat itong lawak ng lantay na langit
ay isang imbakan ng mga paglaho.
At ang mga alaala ay walang katawan
tulad ng panahon na siyang nagpaslang.

Disyembre 2001.Tayhi.


Tabaco Supermarket II
Tulad ng maraming salaula niyang kapatid
mayaman siya sa karukhaan. Malagim ang ilalim
ng kanyang mga mata na himbingan ng pulang kidlat
na sa lahat ng panahon nakaunat, lagda ng suntok
kabayong mga hating-gabi at ang mga pigil ng pag-idlip
ng dugo bago ang tilaok ng tandayag na tandang
ng kalawakan. Nakakasal ang kanilang mga kuyom
sa lalamunan ng bakulaw na paggasta. Dahil
walang patawad ang pangangailangan, sa bulemya hindi
marunong tumanaw ng mga bastardo at utang
na loob ang nakangangang kaha, habang ang pitaka
ay tigang na palayan ng tanso. Ang pag-ipon
ng biyaya ay pagkuyom ng tubig. May sakit
ng pagkabutas ang mga sisidlan ng halaga.
At ang ginto ng salapi ay mantika
kung matulog sa bakal na sinapupunan,
isang balyenang bathala sa puso ng armadong langit.
Tanging ang mga anito 't litrato ng relihiyong ito
ang masugid na pinagdidigmaan ng mga panatikong
mananamba. Hindi nila hawak ang payak na laman
ng kanilang diyos, ngunit kailangang sambahin
upang di talikuran. Kaya ang araw-araw ay nagaganap
sa pagbalik dito, paluhod man o lulan sa pilak
na karwahe. Sa walang musikang paraiso, kumakatha
ng musika ang sigaw, sa katahimikan, gumagawa
ng hakbang ang sayaw ng pakikibuno. Lahat para
sa debosyon sa walang maliw na diyos ng Laging
Pangangailangan.

Kung titingnan sa malayo, sa mata marahil ng turista,
ang pag-abot at pagtanggap ng mga kamay ay isang
bilugang supling ng kapayapaan. Isang pinag-isang
pagtahan ng pagnasa. Eden ng balanseng libra.
Pag-ibig.
Subalit karamihan sa mga pagtangis ay may ganitong anyong tahimik.
At ang mga ito madalas ang hitik sa kamandag. Pagnagugutom
ang sikmura, kinakain nito ang pakiramdam.

Isa akong pangamba sa kampon ng mga rosas ng lupit
pinipilit paglitawin ang kayumangging kahapon
ng pagkatao mula sa maliliksing katawan.
Ngunit isa ring bahagi ng isang halimaw ng ginaw. Marahas
tumawa halos kauri ang halakhak ng mga saglit na bato
sa kalawakan, pagnag-aanyong silab sa halik ng atmospera.

Dahil bawat maskara ay may totoong mukha at ang palabas
ay natatapos sa pag-umpisa ng pagpasok sa labasan
ng teatro o sinehan, walang ibang uuwian kundi ang mundo.
Kailangan ikubli ang pagkatalo sa kaliskis ng dambuhalang
may ngising-aso. At ang pag-tubig ng mata ay sa loob
iniluluha, na kahit lunod na 'y patuloy pa ring hihinga
hangga 't hindi tumitigil ang hangin sa pagdating.
Ilang ulit nang gumapang sa impiyerno itong mga nilalang
na walang ungol. May bituka pa bang ihahalang
ang sikmurang kumain sa kanyang sarili. Hindi lang
luntiang mga kagubatan ang sinapupunan ng bangis.
At hindi lang kamandag ng puno 't hayop ang elemento
ng kagubatan. Dito sa patag at makinis na kanlungan
ng sibilisasyon natutong maghasa ng sibat ang Roma,
pinerpekto ng Griyego ang panlilinlang, at ang maestro
ay ibinanta ng kanyang disipulo, dito
na pag itinikom mo ang iyong pangil ay kakainin ka
nang buhay ng kapwa mo mangangaso.
* * *
Ngunit nakadikit ang aking mga mata sa kulay
ng iba 't ibang payong ng antuking mangga, ubas at ponkan.
At ang awit sa dry goods ni Rodriguez ay alam kong sabayan.
Itinambol ko ang aking palad sa lamesa, inaala ang kalubusan
ng isang antigong awit. Sa kalsada, walang humpay ang ingay
ng nasusunog na gasolina, tinuturuan ng alahera ang kanyang bata
ng Abakada, at pangako ng luntian malayong-malayo rito.
Kung pinahintulutan ko ang pagdagsa ng umuuwing alaala,
di ko kailanman nakalimutang dito natutong maging
ang aking kaluluwa. Nagkakape ang dalawang matanda
upang patulugin ang kanilang pagpanaw. Gamit ang mahabang patpat
minememorya ng bulag sa kadiliman ang anyo ng daigdig.
Tinititigan sa meryenda ng mga kargador ang ipinaskil
kong mukha ni Bob Marley, binabasa ng isa ang koro
ng Redemption Song. Ang paglaya ay mga kalapating ayaw
dumapo sa lupa. Ang hapon ay isang busog na sawa,
sa antuking damuhan ng paulit-ulit, ulit, ulit, ulit...
Sarado na pala ang bigasan nina Caren, at hinahanap ko na siya.
Maraming lungkot, maraming pira-pirasong katawan,
ang naghahanapan ng kabuuan, naghahanapan,
ngunit ang mga mukha ay marami, na
di mo malalaman, kung sino ang hahanapin. Inalok ako
ng yosi ng nagtitinda ng tabak at labaha, pagkatapos ko siyang saluhan
sa pan de sal at malamig na mantikilya, "Huwag kang uminom
ng tubig na malamig at ang pansit sa sikmura ay magigising, mabubuhay"...tawa niya,
sa mukha ng maykapal. Masarap magreklamo sa perpektong mundo
ngunit dito sa totoo, ano pang sarap
ang wala sa 'yo? Ang langit ay ang kulay ng libo-libong
mga batang naghahabulan magpakailan pa man. Gusto ko lang sumagip
ng ilang tubig sa patuloy na ilog bago ito humalo nang tuluyan
sa walang awang yakap ng Inang Dagat. Umuusok na ang uling
ng isaw at atay ng baboy. HIndi na mapakali ang mga dyipni
sa pagpulot sa pauwing mga estudyante ng Sto. Domingo, Tiwi, Bacacay,
San Antonio, Ligao. Nasaan ka paraisong Maynila sa mga oras na ito?
Nalalaglag na ang kadiliman mula sa kopita ng panahon.
Lumulutang ang pandama kong lobong nabitawan ng bata
patungo sa bakuran ng langit, "Isa akong isda
at kahit papaano 'y nagi itong isang tubig", tuloy-tuloy
sa kamay ng mga anghel.

Pebrero 28 2002.(Saod)Tabaco Supermarket-Tayhi.





Ang pagsara ng mga bangketa

P.S.
"Hindi na kayang pigilan ng langit
ang dilim. Ililigpit na nito
ang natitirang liwanag at ilalako
sa ibang panig. Bago sumapit ito
dapat naiwan mo na ang lugar na ito.
Dapat ka nang dumating sa ibang
daratnan."

Isa munang katahimikan
ang kalsada. Isang di matiyak
na pagbangon at antok. Basta pagtigil,
saglit na pagtahan. Buntong-hininga
ng biglang pagpreno ng harabas
na kislot. Maaaring ito ang blanko
sa pagitan ng pagsalin ng segundo
patungo sa isa. Karamihan muna
sa mga nakatayo kanina ay nakahandusay
sa kurbang hulmahan ng butaka.
At maging ang hugis ng upuang ito
ay anyo ng laboy, mabagal na alaala
ng mga duyan at lumba-lumba, alaala
ng mga umaalong tubig at dilaw
na buhangin. Ito muna bago ang huling ganap
na pamumukadkad
ng galaw

na magsisimula sa isang palatandaan.
Isang tawag sa dulo ng hapon, tulad ng gripo
na nagpapakawala sa ulan
ang susulong sa nomadikong kampon
ng gumugulong na mga kariton ng lugaw
at murang kape sa puwerta papasok sa palengke.
Sa pagsara ng mga bangketa sila ang papalit
na mga tauhan (kahit bastardo) sa entabladong
guguho pagnaubusan ng laman at pagsulong.
Tulak nila ang isang tradisyon ng pagsiping
ng lamig sa daigdig sa ganitong mga sandali,
kaya sila naririto upang ipagdiwang ito,
serbisyong pangsikmura kapalit ng ilang barya
sa mga katulad nilang manlalakbay na ginutay
ng kanya-kanyang maabong daan.

Tatawagin din ang pagkalas sa mga payong
ng mga prutas upang hilahin sa mas masikip
na pasilyo, sa dungawan ng mas maraming gutom
at panlalaway, at duon muling bubuuin ang takam ng piramideng
hilaw na mangga. Hahagupitin ng pagmamadali
ng naghihingalong liwanag
ang nakalantad na likod ng mga tsuper
ng motorsiklo 't traysikel, trak at dyip
upang pakawalan sa kalsada ang kulog
at bilis ng kanyang napapanaw na alaala.
Ang resulta 'y nanlilisik na pagdilat
ng ilaw.
Ano ang nasa malamparang bukid
at hindi iniinda ng naglalako ng kalabaw
ang pahamak sa pagitan ng lumalapot
na gitgitan ng mga sasakyan makasabit lamang
sa dyipning pabaliksa nayon ng mga alitaptap?

Dahil sa debosyong ang bakal
ay hindi nilalang ng dilim
sa pagtanso ng sinag sa talim
at talas ng kanyang mga tabak
at gunting, ipinuputong na
ng mananabak ang huling haplos
ng asayte at gaas sa asero
at tingga ng kanyang mga likha,
upang imbakin ang sining ng talim
sa makikisig na kahon, malayo
sa paninira ng hamog. Halos
kalahati ng panahon ng pagtinda
ay inaalay lamang sa ritwal na ito
ng pagpapanatili sa bagsik ng bakal.

Sinusungkit na ang mga ibinitin.
Pinupumpon ang mga inilatag.
Ang radyo sa dry goods ay tuluyan nang tumahan.
Ang kalampag ng mga lata. Ang lagatik
ng mga kandado sa bigkis ng kadena.
Ganito pala karami ang ikinalat
sa pamumulot ng barya.

May ligaya ba dito sa pulit-
ulit, tulad ng pagkaskas
ng pulubing gitara o paglangoy
ng maninisid sa tag-init,
o pagtalik. Kung ito 'y gulong lamang
na walang kahihinatnan at pagod,
kailan ihihinto, at lalayo
ang sarili sa tsubibo
ng araw at kalawakan, sa isang
parke, o paglaboy sa bahay
at telebisyon, ang huminga
sa piling naman ng hangin
o maglakad at magtuklas
sa hardin sa labas ng lugar na ito,
bilang isang kulubuting kalansay.

Marso 5 2002.(Saod)Tabaco Supermarket-Tayhi.Tabaco City.

Karangahan Bulebard at ang kanyang mga Aso
Ito ang mga oras na pag-aari nila
ang daanan ko pauwi. Huli na para bumalik,
nakapanliliit namang kumatok sa nagpuntal
nang pinanggalingan. Malamang tinutunton na rin
lang naman ng ilan sa kanila ang likod ko.
At ang tinayuan ko kanina para magbakasakali
ng traysikel ay kanila nang teritoryo. Sinakop
at nilupig ang patay na mga bato, damo,
putik ng kanilang alingasaw at laway.
Balewala nang umatras, wala nang maaatrasan.
Maglalakad na akong tsibog. Lalo na

pag gabing malinaw at nakalantad ang puting
heograpiya ng karimlan, pag sa panliligaw o
pagdalaw sa yapos ng mahal maedyo naabutan
ng oras ng paghahati sa daan, kasing laki
ng buwan ang pag-ambang isusubo ko sa lalamunan.
Naaamoy na nila ang aking buto. Nanlalaway
rabis sa linamnam ng aking nginig.
Nakakahiyang amining takot ako
sa aso, pero totoo ang takot ko.
Anong mga salita ang isasagot sa tahol
nilang naninita, na ako ay dumadaan lamang
at walang balak na manakit, walang armas,
walang pangkalas ng kandado? Nais ko lang
makauwi na hindi natatakot.

Sa lumalagim nilang ungol na lengguwahe,
nakaalerto na ang sangka-asuhan
na parating na ako. Naiinip na marahil
ang ilan at sa pagkayamot na mabagot
tumatawid-tawid na sa lansangan.
Nanghahamon ng habulan sa ginabing mga sasakyan,
ginugulantang ang pauwing mga laseng. Nagbabakod
ng kaharian sa bisa ng ihe. Kaya ang kalsadang ito
ay isang lansangan ng panghe. Hinahabol
ng kagat kahit kabarong nagtatangkang lumapit.
Ganito kasugid sila manarabaho ng pagmasid.
Dahil di ba 't takot din ang nagpalaya
sa mga aso sa lansangan. Mistulang payapa
lang ang mga tahanan, ngunit ang katahimikan
ay sanhi ng pagramdam sa mga pangitain ng tahol
sa malupit na lansangan upang maging alarma
at mata, ilong at teynga ng praning nilang
mga panginoon. "Sana naririto si Crypton..."
ang asul kong motorsiklo para mabagtas
ang lansangang ito na walang tastas na laman.
Walang namang maton sa amin, marami lang aso.
Dahil kahit maton ay mapapagaan ang hakbang
kung magkamaling magawi rito. Tulad ko
ngayon at ang gabing nagdaan at mga sasapit
na dadaan sa maraming mababangis na teritoryo,
baon lamang ay bato at panalangin kay San Roque,
patron ng mga aso, "Senyor San Roque, talian nyo po
ang iyong mga aso."
Nababanaag ko na silang naghahanda
ng kanilang mga tropa 't hukbo. Nakatutok
ang nguso sa ihip, tinatahulan ang buwan
at liwanag, sinasamba ang banal na kadiliman.
Dito sa may Bulwagan (ng Katarungan)
ang pinakamarami at may sakop
na pinakamalaki. Rinoronda mula rito
hanggang sa beerhouse ni Almonte,
hanggang sa istasyon ng himbing na mga tanod.
Mula doon hanggang sa interseksiyon ng Karanghan
at Ziga abenyu, ang may bansag na Mabagsik
na Inahin at ang kanyang mga supling, bansutin
at tingting ngunit pinakahalang ang bituka,
walang sinasanto, tamang duda, di nagtitiwala
basta may paa at kayang tumakbo. Kaya maige
nang tumigil sa gitna ng kalsada at magmakaawang
padaanin ng payat na mga katawan. Minsan
naglalakad pusa para di maistorbo ang tulog
ng magarapatang tambay, nakahilatang
parang walang kamatayan sa kalsada. Sa may Tayhi
ang maiinit ang katawan, gabi-gabing nagkakastasan.
Madalas nang mailagay sa pagsubok ang tatag ng itlog.
Madalas nang rambulin ng talunang mga barakong
ako ang binalingan. Sa huli ang sa kapitbahay namin.
Lolo na pero may gana pang iharang ang katawan
sa makitid na daan. Ngunit pagbumiyaw ka, akmang babato,
kahit walang laman ang kuyom, walang buntot itong tatakbo.

May mga kuko
na akong naririnig.
Heto na ang matalik nating mga kaibigan.
Buong takam na tumatakbo
patungo sa akin,
para madampian ako ng halik:
"Bakit ngayon ka lang ginoong Tao, kanina ka pa
namin hinihintay, pinag-aawayan. Isang tropeo."

Pebrero 28 2oo2.Tayhi.Tabaco City.



Tagal
Walang hanggan
ng magpakailan pa man
ang multo nitong multo.
Isang mabagal na musika
ng patay at dapit
paikot sa ilog na
nakapulupot sa mundong
ahas ng agos. Multo
tulad ng langit
na kumpol ng mga lilang
bulaklak. Tulad ng ulan
at itom
ng kapeng iniwan o
nakalimutan
sa lamig ng balkonahe.
Puting kurtina
sa lumang bahay
na tuluyan nang
pinatay ang ilaw,
burdado ng ligaya
at lumipas na glorya
ng noon. Walang hanggan
wari ang bigat. Dito.
Sa tanggapan ng pait
at lason. Dito na siya
ring halamanan at lihim
na hardin
ng pag-ibig. Umuusad
tulad ng kalkuladong lingkis
ng relehiyosong sawa
ang bakod
ng siyudad at ng mga grasang
lansangan. Sa bakal na utos
ng isang blokeng bato
sa gintong trono, ang lamig
ay umuunlad.
Kaninong paglaya
ang ihip ng hangin.
Ang paghalimuyak
ng mga pangitain.
Alam mo ba ang daan
paalis dito, ikaw na nakakapansin
na walang pintuan?
Mamayang gabi
sa bughaw na tulog ng lahat,
muli tayong lilinlangin ng katahimkan
at pilit ilalayo ang ating mga katanungan
sa punto. Dahil bubuka
ang minsang pintuan
ng ngayon. Pupuslit
ang mga panginoong
walang hininga at kamatayan.
Sasabak tayo. Isang makisig
na kabayong kayang tagusin
ang ilusyon. Makikihati tayo
sa kanilang lagusan. Puno
ng enerhiya ng nagpasuklob
na lakas.
Hango sa karagatan.
Hango sa higanti
ng mga napaluhod
na taong-diyos.
Isang matipunong gulong
ng kidlat. Uhaw ng mga pumalyang
pagsagupa at pagpalag.
Walang lingon
ulo sa ulo. Tungo
sa kabilang kalungkutan.
Sa pugad ng mararangal
na halimaw na silang
humubog sa mga bayani.
Huwag lang ito. Huwag lang
dito sa lupaing puno
ng lupaypay na bulaklak.

Marso 2 2002.Tayhi.Tabaco City.