Mga Hurop-hurop Hali sa Itom na Notebook 2

Dai mahali sa isip an saudan. Ano an kantidad kaini? Nakasugpon sa mga bagay na dai na digdi kaya pighahanap? Kabuahan ini. Totoohon. Talagang minapatunay kan buhay.

Yaon na garo sa punto na nahiling na su kapinunan buda natatanaw na man su katapusan.
Makaulok an buhay kan tawo. Grabe an ugop-ugop, pero iba an idalaganan. Ano an sirbi kan pagtuntong digdi sa kinaban? Hapot na bako nang bago. Pero may simbag nang pwedeng akoon? Sindang dai na digdi an tunay na makakasimbag garo.

Pano gayod ki pagbasol na may dai nasabutan sa buhay. Muya mag-otro?
Kun pwede sanang otrohon, ano an gigibuhon? Matipid? Maadal ki maray? Mahigos? Mapadaba?

Kun naootro an buhay, dakol an mababale wara. Gabos magigin diretso. Dai nang namit. Pano totoong maogma kun oro-aldaw kaogmahan. Pano masabing nasiraman kun daing bakong masiram? Minagayon baga an tawo ta may pangit na itataning digdi. Pano na daw kaan an sining? Gabos perpekto. Sa hiling ko saka mapundo an talibong kan kinaban.

Dapat may masunod sa buhay na ini. Kun igwa man, kuta mas magayon pa digdi. Sisay kita para magtaram. Dai pang nakakabalik. Tibaad diklom sana an nasa puro.

Makaulok adi, nagpapara gibo kita ki dai man madadara. Sabagay orgulyo kan mawawalat. I-oorgolyo daw ninda?

Sakuya, gumibo sana, labot ko kan paghali. Pero dai ko man namamate su pangangaipohan arog kan ki Michaelangelo o Neruda. Gastado na? Daing kusog na makagibo? Dai daing igigibo. Maski ini garo pirit. Daing siram. Gusto ko na niyani magmuruda digdi. Kaso may pighahalat akong mabasa?

Journal sana ini. Sayang kan tinta. Daing laog na mga taramon. Bad trip. Libog na dai nakakaluwas. Kalayo na dai pa nakakasulo. Mabuswak pa sana. Halat-halata. Baka gumibo o makagibo naman ki kinaban. Bako pa ngonian. Habo ko na.

Enero 11, 2006. 11:10 P.M.

MANIFESTO

Pano maggibong tula?

Ipunan baga an ki sarong blankong papel, sarong espasyo, sarong puting kahaputan. Saro man na mahewas na tanuman kun sain pangiturugan, sakit o kaogmahan an pisog, tataramon an bunga.

Igwang mga beses na garo arog sa mekaniko, importantehon an mga instrumento kan paghigot; may mga beses man na arog sa mga buyong an boses tinandan sana kan banging bulanon. Arin man digdi, mapuon an laban o layaban sa enot na buswak ki tataramon, surugpon man o magsaro. Basta mapuon nanggad. Pwedeng sa enot na lakad mahuros tulos an tula arog kan bulos kan paroy sa sakong luho, o garo ihi kan paradurugon sa mga babaying may koryente an buli.

Masakit man o mahalnas, an tula mahampang sa kinaban na daing gira ki pagbasol. Yaon ini bako ta nabuyo o napiritan, kundi haman na ini, dati pa sa ibang nainot na lugar.

An tula kun siring paghipno kan nagkapiridasong kagayunan sa laog ta. Lambang sinapar pidaso, dakula man o sadit, sa sarong napasang katotoohan. Kaya ngani pigtataram man kun minsan na an pagtula pag-aki.

An pagtula, an pagmukna ki kagayunan, an pagirumdom satuya na pidaso kita ni Kagurangnan na iyo an kagmukna kan gabos na kagayunan. Kita mga sadit na kagurangnan na kayang makamukna ki sadit na kagayunan. Hali sa dai, nagkaigwa. O kaya kun sususugon tang tanos, igwa nang kaigwahan, ugaring ini yaon sa estado na dai pa pig-aabot kan pangaran, dangan sa pagpirit o natural na pagkamukna naaapod ta an lambang pidaso, sagkod sa mahaman an mga tataramon bilang sarong ngaran o apod.

An tula nahaman sa kamawotan tang makagibo ki kagayunan. Hali sa kinaban pigtutuga kan tula an gabos gamit an dila kan sarong aki buda kan rimuranon. An dila kan aki taros sa mga lanob, mantang an sa rimuranon makinurikuton, pigtatao an kagat na nakapatos sa hamis.

Salming. An tula baga saro man na salming kun sain an kinaban pig-oomaw an saiyang sadiri. Mala kaitsura kan kinaban, siya daw an kinaban?

An tula sarong kamawotan kan dai mapangaranan na kinaban na matawan siyang ngaran. An tula an dai nahahaman na ngaran kan kinaban na sinawod bako sa katotoohan kundi sa pagkamuot. An tula an apod ta sa kinaban pero dai midbid kan kinaban an ngaran na ini. Ini an ngaran na tinao ta—an ngaran na nasawod ta sa ngalas, ogma, takot sa hampang kan kagayunan kan kinaban.

An ngaran na dai kayang dutan an pigngangaranan. An tula an kaging kan satong kalag sa hampang kan dai masabutan na kagayunan. An tula an desperasyon ta na madakop, mapugulan sa pagpara, sa girumdom an sarong dai mapangaranan na kagayunan.

An tula an pinangaran ta sa dai mapangaranan na kinaban. An sildang sa tinampo sarong agang anyil an langit, pagbalo tang maisaray sa satong daghan an giromdom kan kagayunan kan kinaban. Ta kulang an tataramon na “magayon” ta buta ini buda mangmang. Ta daing kamugtakan an pangaran na ini. Ta an gayon kan kinaban dai kayang panindugan kan gadan na tataramon na ini.

Kaya ibuhian ta an tula para lapagon an kinaban sa misteryoso kaining kamunduan, buda hagadon na ipahiling kaini an saiyang dakol na kagayunan, biyo sa sarong insidente. Ini baga an tula, an lugar kun sain hinuba kan kinaban an saiyang misteryo buda nagpamaan.

Kaya ta ibuksan an satuyang daghan, an mahigos na mundagan kan tula, nganing maukdan ta lamang kun pano pagaruon an kinaban nganing ituga kaini an maulamon niyang ngaran.

Mga Hurop-hurop Hali sa Itom na Notebook 1

Dai akong naisusurat, ta nag babasa pa ako. Agony & Ecstacy, pan duwang beses. Ngonian “Lives” ni Giorgio Vassari.

Yaon ako ngonian sa pig-aapod kong semestral break sa pagsurat. Pagkatapos ki sarong mayumukon na andar kan pagsurat, biglang mauubos o mapundo an itataram. Sa bakanteng an, mga libro an ibalingan ko. Basang garo gutom na hayop. Kun pwede sana nganing dai na magkaturog, magbasa sana. Kaso, malaen sana pag-isip-isipon na pagkatapos kan mga nabasa, dai akong narurumdom. Nagluya na an sakong hutok.

Dai akong maitataram ngonian. Habo ko nang mag-otro kan naitaram ko na. Muya kong makagibo ki bago. Pagmati ko naitaram ko na gabos. Dai ako nakaka-abante. Gusto kong makua an sarong magayon na boses na sakuyang magagamit na haloy. Sarong bagong boses. Bagong imahe o figurative language. Habo ko nang magtanog Ingles o Tagalog an mga gibo ko. Hain an totoong tanog o tingog Tabaco? Iyan an hahanapon ko.
*
26 anyos, tulong bulan pa 27 na. May sirbe daw an kaakian ko? Nagamit ko daw an lawas ki maray? Kusog, dai ka daw nasayang? May naabutan ako sa pag gibo? Habo ko man matapos an buhay na daing naginibong sarong bagay na mahaloy sa kinaban. Pride, ego kan gabos na artista? Maraot daw? An paghagad ki sarong istatwa kan sadiri sa plasa, maraot daw?

Gusto kong magbalik sa mga rason ko kan primero pa sana akong nagtutula: an maitao sa namumutan ko an sarong tula na mapaogma saiya: sa paagi kan pag-utob sa saiyang altar o bangko? Makaulok. Romantiko daw an na gibo? Korni, dapat kuspaan? Kan kita aki pa. Magabat sa daghan pag na-iisip—kan kita aki pa. Garo dalan na lingaw pasiring sa sarong sikretong salog. Ginibo gayod an mga nakaagi kan kita aki pa para pagpatagduan ki luha pag kita gurang na.
Dai ako masuway na an pundasyon kan sakuyang pagsurat yaon siyempre sa sakuyang pagka-aki. Ini an minapahigot sa sakuyang tikab pag mina balik sa pagrumdom. Orog sa gabos an sarong hapon na nag-aagaw an liwanag buda diklom, nakahigda ako sa malipot na sim kan atop mi nakahiling sa panganoron na nawawaran na ki puti.

“Dear Julie Pearl...Dear Julie Pearl...”

Dai ko na masabutan an kantidad kan sitwasyon na ito. Pero an rumdom ko pa iyo an ogma sa sakuyang daghan. Sain daw ginabot an ogmang ini? Naogma sa paghiling sa langit? Sa langit na pawara na an liwanag, may diit na dampog, ordinaryo?

Si Julie Pearl nabasa ko sa sarong magasin pang kolehiyo. Bako su surat an nakagakot sakuya sa giromdom na ini kundi su drawing kan sarong dakulaon na subo o perlas palibot kaini mga lumot kan dagat, sa laog kan perlas pandok ki sarong babayi (si Julie Pearl?) tapos sa baba kan drawing, nakatalikod na lalaki, nakahiling sa perlas.

Mga pagsulnop na arog kaini, nagsusulo-sulo ako sa harong mi sa Tayhi. Nakabukas na an mga ilaw kan ploresent sa mga harong. Pagkaaki ko ining pinadaba ko sa sakuyang laog mala sa pungaw na pigdadara o pigpapahiling kaini. Masiramon daw an mundo na ini. Gusto kong ikumo-kumo sa sadiri ko. An sakong kaakian. Dai ko daw ini nabubutasan.

Nagkapira naman na tula an naisurat ko, na piggagabot ko sa mundo na ini. An daing laog ming harong sa Tayhi, anas espasyo, buda madiklom na mga kwarto. Mga estanteng kahoy na naghahalon ki liwanag. Makintab na paril na malipot, para-pasa ki ngipon (kan kinabayuhan ako ni Taba, aki pa kami, kaya an ngipon ko tipak). Rumirom kan bumbilyang papula na sa ponder. Daing ribok, tuninong na lalong minapahewason sa dakulang harong.

Ini an pigpaparabisita ko. Garo puntod ki sarong gadan na kababata. Kan nabunyagan ako kan kinaban, kan luwas, pinamidbid sa mga kaamigo, sa mga babayi, sa gayon buda lawas, kan nahiling an luwas, luhay-luhay na ining nagadan. Astang namalisyahan ko na sana na pighahanap ko na siya.

Ini an parte sa utak ko na mahalnason pag ikaputan. Garo parong sanang minaagi an ritratong ini.

Tama na.

Enero 9, 2006. 9:25 P.M. Tapos na “Bends” Radiohead.

Ay ku, mader, dai ka ninda midbid

"Mas muya ko nang gadanon kan Mayon, kaysa magadan sa gutom (sa evacuation center)"

Sikat ka na naman mader. Dawa gurang na, may nakakatino pa man palan. Asi tanawa sa pamitsan mo, mga nagtatangad saimong mga taga-Manila, bako bakasyunista ha, mga showbis reporters. Dangog ko igwa pang mga forengers. Ano na naman ginibo mo, mader ta sikat-sikat ka naman? Muya mo pang takluban su kaso kan Ampatuan.

Biyong pinawarara kami sa samuyang bukid na ika man sana nagpataba, sa mga pananom ming ika man sana nagpadaba, nagparambong. Makaulok ano? Sinda pa an nagtali-talian, sindang pigsusukol an gayon mo sa harayo kaysa samuyang pirmi kang kadurog.

Nata nadudurat sinda? Garo man su dai ninda aram na arog ka talaga kaan.Para pinahiling mo kun ano an nasa laog mo. Ano pa man an bâgo? Kalayo, gapo, dugi? Kan rinaodas mo su Cagsawa, ikang maimunon na batala, bakong pinahiling mo sana kun sisay an diyos, na ika sana an permanente, na ika sana an dai kayang tanyugon, na an kongreto o lansang na pag-uswag kaya mong buraon na arog sana kaan? Ngonian, na oosnan mo na naman an samuyang kadagaan, kisay sala na iturukdok ninda an saindang mga nagsisirilyab na syudad sa palibot mo? Ika an nakakaaram kan saimong solar, gibuha an saimong muya.

Yaon kami digdi mala saimo, ina mi. Inagda mo kami sa kuna kan saimong katabaan, kaya kami nagrambong na arog kaini. Kan inako kan samuyang kamagurangan an yaman, inako naman ninda an buhi mong libog na daing pigsasanto an orgasmo. Arog ngonian, manunugâ ka kun sisay ka, ibabalangibo mo sa bilog na rona an malatom na bandera kan saimong ubod,kan saimong ugali. Sa saimong pagkikig, sa saimong pag-utnga, sa pagdalnay kan nagraraba-raba mong matris, bânuha an samuyang kadagaan na linaspag kan malipot ming mga aparato, pilaâ an samong banwaan na binuruhang kan mga diyos na tawo.

Ingay

Narinig ko ang ingay ng tatlong babae. “Trenta mil!” sabi ng isa.

Pasakay na ako nun sa aking motor, isang maulang hapon...

Kung papipiliin ako kung pag-ibig o pera. Pipiliin ko pa rin ang una.

Pero hindi nakakain ang pag-ibig sasabihin nila.

At o-Oo ako, dahil ang pag-ibig ang pagkain ng mga patay-gutom

at ang mga patay na buhay nama’y pera ang sustansiya.

Fernand Leger, Three Women. 1921.

AN DYUGLISTA

I

An pagmukna ki pangalas nagpupuon sa pag-isip ki sarong dai pwede.

Dangan iaatang mo an sadiri sa paghingowa na bako sanang magibo an garo dai kaya, kundi an mapahiling man na garo daing panahon na dai mo ini kinaya.

II

Maiisip mo an laba kan oras.

Na inubos ngani mahaman an palabas.

Pira buda gurano, sa rarom kan banggi mantang an kadaklan sato minasibog sa paoro-otrong gibo kan mga ordinaryong tao, paoro-otro niya man piggibo an bakong ordinaryo, tago sa mga tawo. Pira buda gurano

kahaloy gigibuhon an palabas

Naiisip niya pirmi an li’pot kan oras.

III

Sa aldaw na saiyang ipapahiling an obra, dai na siya digding nakukuang ogma.

Tulong maleta sa duwang paâ garo na sana pan aking hala-hala.

Pigkakamada, pigsusurugpon, pighahaman na garong mga harong.

Pigpapasirko, pigpapaturon, sagin diit pang dai kayahon.

Sa hudyan, an hanap-hanap baga kan pangalason iyo an rampahog hali sa nagsasarabatan na kamot na dawa sisay kayang gibuhon.

Salin:

I

Ang paggawa ng pakitang-gilas nagsisimula sa pag-iisip ng isang hindi pwede.

Pagkatapos iaalay mo ang iyong sarili sa pagsisikap na hindi lamang magawa ang tila hindi kaya, kundi ang maipakita na parang walang panahon na hindi mo ito kinaya.

II

Maiisip mo ang haba ng oras.

Na inubos upang mabuo ang palabas.

Ilan at gaano, sa lalim ng gabi habang ang karamihan sati’y umuurong sa paulit-ulit na gawa ng mga karaniwang tao, paulit-ulit niya ring ginagawa ang hindi karaniwan, tago sa mga tao. Ilan at gaano

katagal itatanghal ang palabas.

Naiisip niya lagi ang ikli ng oras.

III

Sa araw na kanyang ipapakita ang obra, wala na siya ritong nakukuhang saya.

Tatlong maleta sa dalawang paa para na lang larong bata.

Binubuklod, dinudugtong, binubuo na parang bubong.

Pinapasirko, pinatatalon, kunwari muntik nang di kayanin.

Sa huli, ang hanap-hanap ng pakitang-gilas ay ang sigabo ng nagsasalpukang mga palad na kahit sino kayang gawin.

Pag May Laban si Pacman

"Para sayo ang laban na 'to/O bayan ko"

Anong gayon kan aldaw

pag si Pacquiao nakiki-ayutan

Garo banggi kan karatan

ta an gabos na maraot

yaon sa saindang mga harong

buda sa huminewas na luwas

sibot-sibot an kamot kan Katoninungan

sa pagbulong kan lugad kan kinaban.

Salin:

Anong ganda ng araw

pag si Pacquiao nakikilaban

Parang gabi ng kasalanan

dahil ang lahat ng masama

nasa kanilang mga tahanan

at sa lumuwag na labas

kumakaripas ang kamay ng Katahimikan

sa paggamot sa sugat ng daigdig.

Palatog

Butones kada butones, muya kong ubakan an pagkahipid mo,

kamangon an saimong tadong. An saimong taklob, bubukliton ko

luway-luway, arog sa marindihon na dahon kan suanoy na libro.

Muya kong hubadon an saimong pagkahigot

nganing sumayaw kang pisi sa paros, naghahagong

sa wasiwas kan rantserong mamundo.

Higuton ka, arog kan pagkahusto kan balat mong sapatos

sa nakatago mong bitis. Kaipuhan takang labunan,

sa init pauriyakon an saimong unit ki mga pirak na pisog.

Nakamaan ako ngonian sa mabuot na pakihuron kan saimong lawas

na nagtataram na “dai mo ako pagparamaanan.” Pano man,

kun riraw an masupgon mong tukadon na sinamnohan sa marindihon na telang burakan?

Garo ka gibo sa paros na pinatos sa badong matagas.

Muya kong buhian an saimong misteryo sa kinaban, arog kan sarong makapatod-hangos na tanawon,

arog kan Mayon muya ko sanang lanyagon kan sildang an mapungaw mong kadlagan.

Septiyembre 16, 2009. Tabaco.

Translation:

Button after button, I want to peel your neatness off

crawl at your tameness; leaf through your covers

slowly, like turning the pages of an antique book.

I want to unravel your tightness

that as a rope in the wind you’ll dance, booming

as the lonely ranch boy whips you in the air.

You are too tight, like how your hidden feet

fit on your leather shoes. I need to stew you

with the heat make your skin cry silver seeds.

I stare now at the meek plea of your body

saying “please don’t stare at me.” How

when your slopey shyness is traced under its delicate flowery cloth?

You are as if made of air wrapped in heavy dress.

I want to loosen your mystery to the world like a breath-taking view

like the Mayon I just want light peruse the loneliness of your woods.

Painting: Juan Luna "Parisian Life" 1892

An Matakton

Kan an matakton nagbalong magluwas sa pigtataguan, nasibot su kinaban. Gabos yaon sa pag-ipos na mahiling. Ta dawa byadi an boot, an mata kan matakton daing patawad. An hiling kaini tarom sa maragsip na papel. An maan, awot sa batak sa paril. Minalakaw ini sa gabos na ibabaw, sa kantil kan sarong tagdong tunog o sa kweba sa tahaw kan saradit na burak. Duwang ruwedang rabas an daing takot niyang mata, idugi an kahewasan kan anyil na langit, idaguso an tago kan mga taklob, itaros an lipod kan mga kudal. An maan niya an nagsalo kan saiyang kurab, an mata niya an suminugpon sa saiyang tikab.

Ta siya an nakakahiling kan makagirabo kaining gayon, padaba siya kan kinaban na kaogmahan an magpahiling. Dai siya nasasakitan magsabot kaining gubot na kadlagan, an kaawagan saiya parasurog kan nalipdan na kapanoan. Ta an takot bagang minahurma saiya iyo an bayaan an kinaban, na sa takot man na ini an kinaban man sana an saiyang pigdudulagan. An siklong ini an saiyang bulawan na laoman. Pero pag an matakton nagbalong magluwas sa saiyang pigtataguan, an kaluyahan niya inubakan ki sagang, saro ining kaaldawan digdi sa daga. Ta sa pag-usol ki mga bulod, an pagbalo an trayumpo. Sabot an kan kinaban—ini an silensiyong sikretong pigheras kan takot buda kan saiyang pigkakatakutan. Kaya sa mga tinampong halawigon na iskala ki piano—saray an mga punaw na sayaw na daing kahingaloan pagpinunan— luway-luway an lakaw kan saiyang bitis, an timak likayon na dai makahaman ki tugtog na mapukaw sa makinigkigon niyang isip.

Painting: "The Scream" Edvard Munch

Ano an guminadan kay Bidang Badong?

1.
Ano an guminadan kay Bidang Badong?
An dai pigdudultan ki dawa anong tarom.
An kontraryo kan may pusong maitom,
an parasurog kan mga matakton.

Moog sa dampog sa tangod kan mga harong
kaskas kan kikilat, dalugdog an hagong.
Laad sa rumirom, ilaw sa madiklom,
Bantay kan maray, kamot kan matadong.

An kada suriyaw saiyang dangog.
Harokan ki tabang, saro niya pang apod.
Digdi sa banwang gubot, siya an kagdaog
kan katanosan siya sana an bidang bantog.

2.
Siya baga an kag-utas kay Kulas na Ma’bas
na tian sa halnas, dawa anong gakot hulkas.
Siya man an kagtipig kay Boyong Boy Lupig
na gari paramarong urig pag minakikig.

Sisay makalingaw kan kastahan ninda kan Bakulaw na Bulaw?
Puon Ligao sagkod Malinao, sa kusog ki sampulong karabaw
tinados niya su paslong tandayag na garong alang na tungaw.

Daing minapasar, warang minaaser
na paragibong kabuahan
pag si Badong nakatener.
Sa sampulong ribong maan
dai ki nakakalagpas,
sa saro niyang karagnas,
gabos minatipwas.

4.
Pero kan inarog si Badong ni Goryong Para-arog,
na an dagit sa bida sagkod sa pagkaturog,
garo nanggad siya sa hiro, taram buda layog
su kontrabidang patalikod kun minaayog.

Dara an itsura ni Badong, rinaudas kaini su banwa
dakol na dinistroso, pahingurag su pinatigaya.
May nagngalas, pero kadaklan nakamating dagit
sa saindang kagsalbar na naging paradara ki sakit.


Paluwas si Badong sa saiyang harong
kan su enot na mga gapo pinaturon.
Sa saiyang ngalas siya napaatras
pigngayo-ngayo kun nata siya ginapo.

“Arog pa kaini an saindang balos
sa tabang na tinao ko sainda gabos?”
Muto-muto ni Badong mantang napapano
an nalugad niyang pandok ki dugo.

Kaya kan magka-ribok sa banwa
an Bidang Badong dai lamang nadara
su mga suriyaw ki tabang dai pig-ako kan saiyang talinga.
Uminabot sana siya kan su ribok tapos na.

Kuminamang palan su kalayong halas sa Mayong
pasiring sa mga tawong tururugon sa saindang mga harong
su nakaligtas mabibilang sana sa kamot
pero su mga gadan kaipuhan dasukon sa kalot.

Su banwang saiyang pigsurog
ngonian nakalubong sa alpog
pero silag niya an mga hiling na naghaharapot
kun nata dai lamang siya uminagap kan sinda pigraraot?

Puon kaito si Bidang Badong dai na nasilag.
Kulibat kan iba yaon ini sa harayo
sa ibang banwa, ngani sa mundo makasiblag.
Su nahiling kaini garo dai maako.

5.
Sarong aldaw mga aki an nakakua
kan mga tulang sa sarong tagong kuweba.
An bukana kaini tanaw an banwa.
Garo ini sana an ginibo kan ini buhay pa.

Nagrarambong na banwa an maan niya sa hudyan niyang mga aldaw,
na garo nagpuon buda naampos sa nganang paghidaw.

Hunyo 27, 2009. Pawa.

Villanelle kay Caren

"sa saiyang kaaldawan"

Baad pagtuminalikod ka na
dangan taka bubukudon.
Madaling muyahon an nagdudunong
an harani, dipisil mawoton.

Ako para-adal, sagkod ngonian
kan layab kan hukol sa baybayon.
Baad pagtuminalikod ka na
dangan taka bubukudon.

Ay, kabayong habong dumuko
uyam sa awot, durat kan harayo
Madaling muyahon an nagdudunong
an harani, dipisil an pagmawot.

An paghidaw namit kan kamunduan
an pungaw sustansiya kan malanyagon.
Baad pagtuminalikod ka na
dangan taka bubukudon.

Kun malipot ako sa saimong kamot
kun sa tarom ko nalugad ko an saimong boot,
madali malang muyahon an nagdudunong
an harani, dipisil an pagmawot.

Makulog an masala sa hala-hala
pero mas malanit an maging tama
ngonian na tuminalikod ka na mala
saka taka mananggad pigbubukod
ngonian na harayo, saka taka pigmamawot.

Mayo 28, 2009.Tabaco City Hall.

English:
When you turn away perhaps
then will you be pursued.
The stubborn is easy to want
to desire the near is dificult.

I am a pupil, until now
of the wave and the shore's affair.
When you turn away perhaps
then will you be pursued.

Ay, a horse which wouldn't stoop down
fed up with grass, craving for distance
The stubborn is easy to want
to desire the near is dificult.

Pining is the flavor of sorrow
loneliness is the nourishment of the passionate.
When you turn away perhaps
then will you be pursued.

If I am cold in your hand
if in my blade I've wounded you,
It's becuase the stubborn is easy to want
to desire the near is dificult.

Pain is in a jest that turned out wrong
but agony in those that came out true
for now that you have turned away
then I have come to pursue
now that you're far, then I desire you.

Painting:
"Ophelia" (1851-52) John Everett Millais

Hymno Kan Tabaco

Banwang turuwang,
sa kusog buda hinang,
sa paghaman kan lansang
na pagtubod, dinangdang.
Sa pagkamuot tinais
an lukas kan paglaom;
sa herak kan Dios,
sa sadiring higos
dinaog an pagtios.

O, ginikanan kong ranga,
orog hamis magpadaba.
Kan matadong buda mahingowa,
ronang maginhawa.
Ina kan sakong kalag,
kuna kan sakong rarom.
Tingog kan taramon
na pirmi kong aram sawudon.
An gabos mong dalan
daing dagkang lalakawan.
Supay an kaogmahan pag namaanan
an tarom kan saimong gayon,
sa mga rebultong walat kan panahon
sa higos kan saimong pagrambong.
Buhi an daghan na dumalagan
saimong daga kan mag-agahon.
Totoong, dai nang iba,
sa minundagan sana
an hingalo kan ulian makukua.

English:
Tabaco Hymn
A state united, / by strength and sweat, / in forging the steel / faith, was heated. / The blade of hope / in love, grounded; / by God’s grace, / by self-diligence, suffering was defeated. // O, beloved land of birth, / your affection so sweet. / To the good and the diligent, / an abode of warmth. / Mother of my soul, / cradle of my depth. / The voice of the language / that I’ll always know how to speak. / All your paths / I will thread without fear. / My joy overflows looking / at the sharpness of your beauty, / in the monuments left by time, / in the passion of your growth. / My bosom runs free / through your land of dawn. / Truly, nowhere, / but in the motherland / serenity will be found.

Tagalog:
Bayang nagtutulungan / Sa lakas at pawis, / Sa paglikha ng bakal / Na tiwala, binaga. / Sa pag-ibig hinasa / Ang talim ng pag-asa; / Sa awa ng Diyos / Sa sariling sikap / Ginapi ang hikahos.// O, tinubuan kong giliw / Labis-tamis magsinta. / Ng mabuti at masigasig, / Bayang masigla. / Ina ng aking kaluluwa, / kuna ng aking lalim. / Tinig ng wika / na lagi kong alam bigkasin. / Ang lahat mong landas / walang kabang tatahakin. / Nag-uumapaw ang saya / sa sulyap ng tulis ng iyong ganda, / sa mga rebultong iwan ng panahon / sa sigasig ng iyong pag-ahon. / Malaya ang aking dibdib na tumakbo / sa’yong lupa ng bukang-liwayway. / Totoong, wala nang iba, / sa lupang sinilangan lamang / ang payapa makukuha.

Pag itao mo daw sakuya an dai mo piggirom / Tuwing ibinibigay mo sa akin ang di mo pag-imik

Pag itao mo daw sakuya an dai mo paggirom
buda an saimong hiling iiway mo pairarom
Ikog kan sarong hidaw na kanta an sakong rumdom.

Nagbabakay sa maluway na kaday kan alopoop
an bitis kong sa baklay pangaturugan ugop.
An dai mo paggirom arog kaini minalakop.

Guyod an ikog kan sarong kalag-kalag na kanta
na an puon kasugpon kan daan nang ugma.
An dai mo paggirom, giromdom na ranga an dara.

Tukaw sa tuninong na gibo kan gapo sa banggi
kun sain an magdamlag laba kan dai masabi
bago an sildang, su pagtuga sa kanta inagi.

Kaya, dispinsari Padaba, kun sakong taramon
na an moto-moto mong tuninong daing hawong
Ta pag itao mo sakuya an dai mo paggirom,
iparumdom mo an lindok kan kita nagpupuon.


Tagalog:
Tuwing ibinibigay mo sa akin ang di mo pag-imik
at ang iyong tingin iniiwas mo pailalim
buntot ng isang inaasam na kanta ang aking alala.

Humahabol sa mabagal na halina ng alapaap
ang paa kong sa pasyal-panaginip tutok.
Ang hindi mo pag-imik ganito kumakalat.

Hila ang buntot ng isang hanap na kanta
na ang simula karugtong ng lipas nang saya.
Ang hindi mo pag-imik, alaala ng ligaya ang dala.

Upo sa mapayapang gawain ng bato sa gabi
kung saan ang magdamag haba ng hindi masabi
bago ang sinag, ang pag-amin sa awit dinaan.

Kaya, paumanhin Irog, kung aking sasabihin
na ang tahimik mong tampo walang saysay
dahil pag ang di mo pag-imik sa aki'y ibinibigay
pinaalala mo sa akin ang kiliti nung tayo'y nagsisimula.

Painting: "Tampuhan" Juan Luna (1895)

SENTI FEED [3] Awit ng isang di masisira

Isa sa mga tulang naisulat ko sa ma-alamat na apartment sa 1216 Sulu St., Sta. Cruz, Manila. Maaring nasulat ko ito sa gitna ng 1997 to 1999. Wala na kami nun ni I., (naging kami ba?) Ngayon, nakakagulat ang kasiguruhan ng tulang ito: ganuon ko pala siya kamahal; ganuon ko nga ba siya kamahal? Mas tama siguro ang tanong (hindi sa pag mamapait).

Maaaring minahal ko siya, maaaring minahal ko lang ang kanyang katawan, maaaring minahal ko lang siya dahil humahabol ako sa kanyang katawan, o maaaring lahat.

Pero, nirespeto ko ang taong ito, dahil halik lang at hawak sa kanyang kamay sa sinehan ang tinapang ko sa kanya. Kahit ibinukas niya sa akin ang pagkakataon, di ko sinapo ang kanyang suso, o kung saan man. Nakita ko na ang hubad niyang likod nang ayain niya akong masahihin ko siya sa kanyang bahay isang tanghali--at kami lang na dalawa, pero walang nangyari. Maaaring iniisip niyang mahina ako, o bakla ako, o di ko siya gusto, pero maswerte siya kasi ganun ko siya kagusto.

Sa isip ko lang siya hinahawakan na marubdob. Sa kanya rin ang imahe ng mga dahon sa puno bilang testimonya ng kung gaano kadalas ko siyang iniisip. At isinusulat ko minsan sa likod ng aking notebook ang bawat text niya sa akin, kahit baduy, mali ang spelling at cliche na ang mga ito.

Pero, naglalaro lang pala siya--dapat nakinig ako sa aking pinsan nang sabihin niyang nabasa niya yung text sa cell phone ni I na nagsasabing "I love you too.", habang nasa taas kami unang naghahalikan, pagkatapos naming kumain ng ponkan. Dito yun sa kwartong iyon, kung saan ko naisulat ang tulang ito. Sa maalamat na kwartong ito sa 1216 Sulu, St., Sta Cruz Manila, na ngayon nabili na ng isang pamilya at hindi ko na kailanman mababalikan. Senti feed talaga.

Pero sa tingin ko justified naman...medyo napapaniginipan ko lang naman ang apartment na ito every other day, or matagal na ang after a week.

Tatlo lang ang lugar na nais kong pagmultuhan:
Ang Tabaco Supermarket, ang 1216 apartment at ang bahay namin sa Tayhi, Tabaco. Sa ngayon, ang bahay sa Tayhi na lang ang intact. Nasunog na ang supermarket, mall na siya ngayon; at ngayon, "maayos" na ang 1216 apartment.

Pagnababasa ko ang tulang ito, naaalala ko ang apartment at ang lahat ng nakapunta, nakahiga, at nakasama dun. Maalamat nga siya. Kaya inaalay ko ang tulang ito di na sa isang babae kundi sa isang alaala:

AWIT NG ISANG DI NA MASISIRA

1
Na maaari niyang iharap ang sarili sa patay nang mga bituin at sabihing di na siya kailanman mahahawakan ng lupa.

Na sa mga gabing tulad nito, habang nauulol ang mundo sa pagsuyo sa umiilap na pag-ibig, maaalala siya at kung paano ko siya tinatawag tuwing inuukit ng pagod
na ilaw-siyudad ang kanyang mukha sa maduming pader ng mga gusali.

Mahal na mahal ko ang kanyang alaala, na mas inibig ko kaysa sa kanyang nararanas na katawan. Ito ang balat niyang di ko kailanman mahahawakan. Ito ang dalisay na di kailanman masisira ng lupa.

Nanasain ito ng mundo, tulad ng pagsinop ng arkeologo sa di niya nasipot na lumipas, ang pagsinta ng pilosopo sa hugis ng di maipaliwanag, ang dila ng Dios sa mga makata.

Na sa mga gabing tulad nito, di mawawalan ng saysay ang pagkirot ng totoong umiibig, di maiwawalang-bahala ang basang unan, at ang lamig ay iintindihin, patutuluyin bilang taga-hatid ng katibayang hinahanap ng nanginginig na braso ang malayo niyang init.

Aalalahanin ng gutom na mundo ang pagpuno niya sa akin ng laman. Kakapit ang mga nag-iisa sa gutom na ito at sila ay pupunuin ng pag-asam sa di pa dumarating na pagkapuno.

Awit sa isang di makita ang kanyang sarili sa piling ng walang katapusan!

Na maaari niyang iapak ang kanyang sarili sa di mabilang na dahilan at lalim ng kagandahang nagpapatunay sa dagat, na di lulubog, na di malulunod, sapagkat mas maganda siya sa dagat.

Na maaari niyang hiyain ang huklubang mga bundok, dahil di siya mauubusan ng kabataan, at patuloy niyang iaawit ang kanyang kagandahan sa ating paningin.

Ngunit siya ay tatanda at ang katawan niya'y bibigay, bibigat at susuko sa lupa. Ngunit siya'y patuloy na gagaan, magkakapakpak, sapagkat ang alaala niya'y kukupkupin ng lahat ng di pa minamahal, at sa bawat pagnasa nila sa kanya, muli siyang lalakad sa lupa.

Siya ang hugis ng pag-alalang makikita ko tuwing haharap sa basag na bintana, sa gabi.
Maaaring nagkita na kami sa mas panatag na panahon, ngunit ngayon ko lang siya nakita.

Ngayon lang ang kanyang init naging totoong nandito.
At ang kanyang kamay ang isa sa mga pinakamahirap intindihing himpapawid. Ngunit dito ako nakahihinga ng malalim at masakit humithit ng kapiraso ng kanyang kalayaan.

2
Sapagkat kailangan niya lang ako, habang walang katapusan ang aking pangangailangan.
Siya ay di na darating. Matagal nang nilamon ng walang kabusugang dagat ang buwan.
Ang totoong buwan. Hindi itong bungong nakatunghay sa sugatang daigdig.
Ang pag-ibig sa sinapupunan ng maliliit na bulaklak, di na makakatas. Wala nang awit ang gabi, mahal, habang nananatiling putol ang kuwerdas ng aking lalamunan.
Ang taga-hatid ng pakiramdam ay pinaslang na ng mga kalsada. At ako ay nabuwal dito at nabasag ang ngipin.

Mga balakbak
na di makalutang.
Walang hangin. May pakpak
ngunit di pipiliting ikampay.
Ang langit ay isang atungal
ng mga pabagsak. Kailan huling tumawa
pagkatapos malampasan ang mga uhaw
na panaginip.
Isang mainit na araw, sa palayan,
nginuya ng mga ibon ang mapa
patungo sa berdeng katihan.
Pagabi na, puno ng ungol
ang balite, puno ng patay na dahon
ang lupa.

3
Natagpuan ko siyang umiinom ng buhangin sa dalampasigan.
Ang uhaw niya ay ang kulay ng balakbak.
Ang uhaw ko ay ang kulay ng kanyang balat at kalangitan sa tanghali.
Ang kanyang buhok, ang sakitin niyang buhok ay ang tigang na uhaw ng mundo.
Puno ng kalasag ang aming mga sulyap, panangga lamang sa espada ng muling pagsandal sa kapwa katawang madudugtungan ng hininga.
Sabay naming inilantad ang sugat sa dilaw na araw, at naalala lang namin
ang kagabing pag-ibig.

Pagdai Ka

Pagdai ka daing bunga an paros
na puwedeng rabnuton, pagdai ka
nagkakamang an panahon
sa lugad kan mga dahon, pagdai ka

daing duga an bungang ini
an bangang bulan ngirit
na daing ugma sa ibabaw kan itom.

English:
In your absence

In your absence the wind is fruitless
I have nothing to reap, in your absence
the season crawls
on the wound of the leaves, in your absence

this fruit is sapless
the half moon is a smile
without joy on the surface of black.

Tagalog:
Pagwala ka

Pagwala ka walang bunga ang hangin
na maaaring dukutin, pagwala ka
gumagapang ang panahon
sa sugat ng mga dahon, pagwala ka

walang katas ang bungang ito
ang hating buwan ngiting
walang saya sa ibabaw ng itim.

Arog Kaini / Ganito

Arog kaini pagruluwas an ungman:
nag-arik-arik an init, pero may diit na uran.
Kawatan ninda ining nagbubutungan na panahon
mantang kitang mapawuton, nakalaom sa harong.

Nakahiling ka nang lalawgon na garo kabanga kan bulan?
Nakapaipli sa limpoy kan maluodon na natong.
Nakadangog ka nang ngirit paka-kagrit kan ikik
mantang naghaharok matanga sa bubon?

Namumurak ki hamot an bulawan na tanom
sa ibong kaining dai masabutan na tanawon.
Pigtataram na sa Baliti, sa tinurunan kan bulalangaw,
naghahalat sakuya, siyang may matang bituon.

Marso 1, 2009. Karangahan.

Tagalog:
Ganito pag lumalabas ang mga nuno:
nag-aalab ang init, pero may kanunting ambon.
Palaruan nila itong nagbabatakan na panahon
habang tayong batugan, sa bahay nakakulong.

Nakakita ka na ng mukhang tila kabiyak ng buwan?
Nakakubli sa lilim ng mahiyaing natong.
Narinig mo na ang hagikhik pakahuni ng ikik
habang sumasalok hating-gabi sa balon?

Namumukadkad ng bango ang gintong halaman
sa kabila nitong hilong panganorin.
Sinasabing sa Balete, hinakbangan ng bahag-hari ang Mayon,
naghihintay sa akin, siyang may matang bituin.

An Kanta Kan Dai Natutunong Na Uran

Dai ko masawod an dulum
na hinalean ko.
An huhugpaan ko aram kong
dai ako masasabutan.
Bubukahon ninda an mga burak
na gadan an kolor
sasaluhon an pagbulos ko
kan panas
sa tahaw kaini.
Pero dai na ninda ako makukulugan
dai nang laog an buot ko–
matang nakahiling
taros sa mga bagay.

Sapuyunga ako kun mataram kong dai nang kamugtakan!
Sapuyunga ako kun lumuwas an sa ngimot ko;
Nangingiturugan pa ako.

Disyertong daing sagkudan an paha
an nag-iinom sakuya.
Ako an dai natutunong na uran.
Dai ko masawod an dulum
an gabat sa diklom
na nagsugo sakong paoro-otrong
isapurak ko an sadiri
digdi sa daga.

English:
The Song of the Ceaseless Rain

The shade where I came from
is unspeakable.
I will not be understood
by where I will fall down.
They will open the flowers
of dead color
and with its central spears
catch my flowing.
But they will no longer be able to hurt me
with my feelings empty-
while staring
through things.

Hit me if I say there's no more sense!
Hit me if that'll come out of my mouth;
I am still dreaming.

A desert whose thirst is endless
drinks me.
I am the ceaseless rain.
I cannot utter the shade
the weight of the dim
that ordered me
to scatter myself
again and again
on this earth.


Tagalog:
Ang Awit Ng Di Humuhupang Ulan

Di ko mabigkas ang lilim
na pinagmulan ko.
Ang babagsakan ko alam kong
di ako maiintindihan.
Ibubuka nila ang mga bulaklak
na patay ang kulay
sasaluhin ang aking pagdaloy
ng tulis
sa gitna ng mga ito.
Ngunit di na nila ako masasaktan
wala nang laman ang aking kalooban-
habang nakatingin
tagos sa mga bagay.

Sampalin mo ako kung masabi kong wala nang kabuluhan!
Sampalin mo ako kung lumabas yan sa aking bibig;
Nananaginip pa ako.

Disyertong walang hantungan ang uhaw
ang umiinom sa akin.
Ako ang walang humpay na ulan.
Di ko mabigkas ang lilim
ang bigat ng dilim
na nag-utos sa aking paulit-ulit
na isambulat ko ang aking sarili
dito sa lupa.

Dahil mga katawan

Dahil katawan din akong naghahanap ng katawan.
At ang aking palad ay di lamang upang makahawak
ng mga bagay kundi maikadena sa kapwa palad.
Dahil di kita inibig sa isip kundi sa lungkot
na sa mundo ay isang lason. Masama bang idugtong
sa mahal kita ay halika na? Halika na sa aking tabi
at ipaalala mong andito ka. Dahil sinanay mo ako
na kalimutan ang maging ako lang. Dahil di ko
na maalala kung ano ang sarili na di ka kasama.

At kung sa mahabang panahon, nakatingin lamang ako
sa iyo, at walang nagagawa kundi ang tumingin lang
at pakiramdaman ang balikat mong nakalapat sa balikat ko,
kung ito lang ang aking hinahanap, sana’y unawaing
dahil ako’y katawan din.

At tulad ko ika’y isang katawan
na naghahanap at naghahangad
ng katawan din na mauuwian.
Dahil matindi magparusa ang Gabi
at walang patawad ang ginaw.
Samantalang ang tanging nag-iisang
matitira at makakasaksi sa pagsaboy
ng lungkot sa mundo ay ang mga katawan
na pinag-isa ang pangungulila.
Dahil ang umpisa nitong pagsinta
ay di naka-ugat sa kung saan-saan lamang
kundi di ba’t sa ating katawan din.

.

Painting: Pygmalion and Galatea (1890) by Jean-Léon Gérôme (1824-1904)

Photo of the Detail, The Wrestlers by Peter Peryer

Kahoy

Tinaram ko sa babayi:

Sa payo ko igwang kahoy na an dahon an bilang kan kun pirang otro takang pigrurumdom.

Nagi-ulok siya. Garo hali sa daga may kuminanap na lindok sa saiyang tabay, pasakat sa taklob niyang tiklop. Kuminiling siya sa luwas kan balkon, ta garo nawaran ki paros sa laog, ta tibaad ituga kan dugo sa saiyang pisngi an duga na nagdumig sa saiyang tago. Muya niyang isipon kong pighihiling niya su mga bituon; muya kong mahiling niya na pighihiling niya an sarong pagkapasa kan mahewason na liwanag na habo mag-sararo.

An pagrarom kan banggi sinukol ko sa pag ngana kan bulan. Nugad saro ako sa mga naghahalat kan pirot, nakatanaw sa bintana, pigmamate an dai paghiro kan kagayonan. Ta sa irarom kan patenteng nalingawan kan nangiturog nang igwang buhay, sa mga tuog naghihiro an kamunduan,.

Arog kan saiyang ulok, na garo danaw na sarong beses sana kutawon ngani humukol na daing katapusan, na tinahuban niya kan likod kan saiyang kamot, bako para pahaluhon kundi irayo sa huna niya dai makakasabot. Pero muya kong aramon an buot niyang taramon.

Muya kong aramon na kasubago niya pa muyang lumuwas, dumalagan sa banggi, parabason an pilak sa nagraraba-raba niyang unit.

Disyembre 15, 2008. Tabaco.

* * *

Tagalog:

Kahoy

Sinabi ko sa babae:

Sa isip ko mayroong kahoy na ang dahon ay ang bilang ng kung ilang ulit kitang inaalala.

Napangiti siya. Tila mula sa lupa may gumapang na kiliti sa kanyang hita, paakyat sa kanyang tinakpang tiklop. Lumingon siya sa labas ng balkon, dahil tila nawalan ng hangin sa loob, dahil baka ikumpisal ng dugo sa kanyang pisngi ang gata na nanunubig sa kanyang tago. Nais niyang isipin kong pinapanuod niya ang mga bituin; nais kong makita niya na pinapanuod niya ang isang pagkabasag ng malawak na liwanag na ayaw magkaisa.

Ang paglalim ng gabi sinukat ko sa pag tindi ng buwan. Minsan isa ako sa mga naghihintay ng antok, nakatunghay sa bintana, niraramdam ang hindi paggalaw ng kagandahan. Dahil sa ilalim ng ilaw na nalimutan ng nakatulog nang may buhay, sa mga nanigas gumagalaw ang kalungkutan.

Tulad ng kanyang ngiti, na parang sanaw na isang beses lamang galawin upang umalon ng walang hanggan, na tinakpan niya ng likod ng kanyang kamay, hindi para patahanin kundi ilayo sa hindi makakaintindi. Ngunit gusto kong alamin ang nais niyang sabihin.

Nais kong alamin na kanina niya pa gustong lumabas, tumakbo sa gabi, palawigin ang pilak sa nag-aalab niyang balat.

***

English:

Tree

I told the woman:

In my mind there's a tree whose leaves are the number of times I remember you.

She cackled. As if from the earth something crawled and tickled her thigh, up her hidden fold. She looked outside the porch, as if seeking where the air went off, for the blood on her cheek might tell of the sap moistening in her secret. She wanted me to believe that she's just watching the stars; I wanted her to see that she's just watching the breaking of a vast light that won’t unite.

I measured the deepening of the night with the intensity of the moon. Sometimes I'm one of those who wait for sleep, staring out the window, feeling the movement of beauty. For under the night lamp left lighted by the alive, among the frigid moves sadness.

Like her smile, a puddle one needs only to touch once for it to wave without end, which she covered with the back of her hand, not to muffle but to hide it from one whom she thought wouldn't understand. But I wanted to know what she meant.

I wanted to know that she wanted to go outside since the beginning, and run into the night, let the silver stroll on her smoldering skin.

Photo: last scenes from the movie "The Promise" (Wu Ji by Chen Kaige)