Kaayaman

Arik-arik na udto; mati sa alingahot an sulog kan dugo. Sarong ayam an nakata’naw sa ibong na tinampo. Duman itoon an duwang ayam lingaw an kina’ban sa saindang piggigibo: nagpaparungan kan saindang lubutan. Enot na kabtang sa sarong sayaw na ribo-ribong taon nang pigsasayaw kan kaayaman. Dai mapu’kit an maan kan ayam sa balyo, sa saiyang kama’wotan minatirindog an saiyang barahibo, an laman, nagtatakig-takig biyo! Kun durudakula kuta an saiyang lawas, igwa kutang laban, kaso bako man kaya dai siya makatumang. Haloy man siya duman, nagtatakig, nagmamaan, sa hudyan dai niya na napugulan dumalagan, sa tinampo dai man napugulan kan preno an kaskas na nagdangadang.

One smoldering afternoon; the wave of blood can be felt from the heat. A dog watches from the other side of the road. There two dogs are obliviously doing something: sniffing each other’s end. This is the first step to a dance made by dogs for thousands of years.  From the other side, the watching dog can’t tear off his eyes, in his desire his fur bristle, his flesh shivers even! If only he was a little bigger, there might have been a fight, but he isn’t so he can only watch. He has been there for a while, shivering and watching, until in the end he can no longer stop himself from crossing, in the road the breaks also failed to stop the speed from coming.

Pebrero 21, 2012. Karangahan.

Pangaturugan Pebrero 5 2011

Sa pangiturugan, naghagad ako saimong inumon, pero pinabukod mo ako sa ayam. Ikang yaon sa laog kan harong, na nakakalson sanang pula. Pigkutkot ko su mga lumang tindahan na rumdom kong igwa makukua, pero marupuon na su mga tabla, haloy na daing laog, arog sako alang. Kan nakaluwas ako sa saimong kinaban, kabaing ki sarong lumang eskwelahan pag-domingo, dinara ako kan paghanap ki tubig sa saro naman na puro, sarong harong na garo dapat kong bayaan, dapat dai ko dinuman. Nag-aarik-arik an init sa luwas. Sinulo ko su harong ta daing kamugtakan.

Pirmi kang Yaon

Magtubod ka sako, dai ka man "nababayaan" tamili yaon ka sa bulod o sa kun sain na dai nai-mapang isla. Nasa lambang tawo an axis, an ekwador, an sentro kan saiyang kina'ban, magtubod ka sa kalag. Pirmi kang yaon.

Kalag X

Haloy ko nang mati na wara akong kalag. Napapalibutan ako kan mga diyos na dati kong pigturubudan. Luway-luway na sindang napapatos ki lapat, an puting telang isuklob sa mga gamit na dai na gagamiton o isasaray na haloy na panahon. Sa estado nindang ini ki pagkabura, mas nagiging riraw an saindang katotoohan para sakuya. Siring sako, mga bagay na binayaan ki kun anong kamugtakan. Inisip, hinurma, niluwa kan mga darakulang makina sa tsina; kinaag sa mall, kun sain prinesyuhan, umento ki diit mala ta luminos, sinamnohan ki mga pandagka; nabakal, binuwisan, rinesibuhan, duminelehensiya; dinara sa simbahan, pinabenditahan, pinabanal; ikinaag sa altar, pinatentihan, inutuban, inatangan, hinagadan, ipinantakot sa karaotan, naglaad sa kadikloman; inalpog, linapat, nilingawan, binayaan. Dai ko pigdududahan an kamarayan pag nagluluhod buda nag hahagad ki tawad sa mga kasalaan, ugaring kun may babalikan man ako sainda ngonian, aram kong mala ta dai na akong ibang aram na dumanan. Dai na akong ibang aram na tutubudan. An mahaldat na digwa nagbabalik sa sakong halunan. Pigpapaso an gabos na maagihan. Arog kan namit kan kalayong sa haloy na panahon iyo an naging rason ko ngani an sarong diyos maging sarong pangangaipo.

Pebrero 1, 2012. Karangahan.

IKANG DAI

Daing aldaw na dai

ikang dai, ta dai nang aldaw

kundi bilog na panahon nang

yaon ka sa mga hanapon

sa gabos na gibo an pirmi

dai nahahaman, paabot na

balak, dai nag-aabot, hidawon

sa barakalon an pirmi

dai narurumduman, kaipuhan

balikan, dawa an saudan tuyuhon

an dai natitimpla sa kusina, an pirmi

kulang ki namit, ugaring kaipuhan

baluon, tioson, halunon arog kan kadaklan

na adal, masakit man o masiram

sa dai malikayan tang kina’ban.

1/5/11. Tayhi. Papa.

POKUS

Malisyahan mo sa mga parte kan pelikula kun sain igwang sarong dakulang bagay na mabuka, may matuga o kumprontasyon, pagluwas kan katotoohan, malisyahan mo an palibot na ipalabog kan kamera. Garo tuyo. Halos garo pagkaori sa buhay kan sarong muyang duplikaron an buhay. Irayo mo an maan sa muya saimo kan direktor na maanan mong maray. Dumuman ka sa diklom sa puro kan makahoy, o duman sa irarom kan patente sa ibong na harong. Sa mga nagkataon; sa mga dai tinuyo. Duman ka maghalat, duman ka magpahuraw, dai mo kaipuhan mahiling an sa hiling kan iba kaipuhan. Pirmi, an mga bagay na dai tinuyo an totoo.

Enero 28, 2012. Tayhi.

DOMINGONG AGA

Domingong aga. Magmata kang amay. Baluon mong otrohon an mga aga kan aki ka pa. Bulawan an sildang sa burak kan awot, bilog na kina’ban na sa dai pang pagkaaram. Dai ka magpadaog sa guyod kan hingalo. Baluon mo, asi balua. An kaitong mga balak. Mawara sa dai pa naduman na lati. Buda baluon kun makua pa gilayon an dalan pauli.

Enero 27, 2012. Tayhi.

PAGBASOL/PAGSISISI

PAGBASOL

Makaulok kun pano an pagmukna

imukna an saiyang sadiri.

Sa sarong libro ki gibo

narumduman ko su ginibo ko man na libro.

Sa libro kan sakong mga gibo

narumduman taka na nagbasa kaito.

Saimo parabasa, narumduman ko kitang duwa.

Sa giromdom kan sarong banggi, su dai ko nasabi.

Sa dai ko nasabi, an pagbasol.

Makaulok na sa pagbasol sa sarong dai nagibo

dakol an namumuknang libro.

1/6/12.Tayhi.

PAGSISISI

Kakatwa kun paano ang paglikha

linilikha ang kanyang sarili.

Sa isang libro ng mga likha

naalala ko ang nilikha ko ring libro.

Sa libro ng aking mga likha

naalala kitang nagbasa nito.

Sayo, mambabasa, naalala ko tayong dalawa.

Sa alaala ng isang gabi, ang hindi ko nasabi.

Sa di ko nasabi ang pagsisisi.

Kakatwa na sa pagsisisi sa isang di nagawa

marami ang librong nalilikha.

D. O'H.

ATAKE

Maabot an aldaw
na dai mo pigpinsar
an kudot sa buot
daplos na malipot
hangos na napiot
garo apod kan kalot
an pulso mabubutsan
garo mautsan
sa duon sa daghan
liog, likod, panga pakamang
an badol na garo sangsang
mapara-para an mata
mapatud-patod an utnga
an tuhod mapalya sa nganang luya
maulpok an lapit, o gari pigpiripit
masibog an dila, tadong wara-wara
sadiri rawa-rawa, isip muyang humaya
dai maaraman kun ano na
uminagi, uminabot, o kun kaya,
sain maduman, sisay makatabang
daing sarig sa kina’ban
na mapapangaputan
rumpag dawa anong kontra
sa puro kan pagtios
an pugol mahuros
gabos marusdos
pag-abot kan signos
tadok sa kalag, maburabod an luho
muraway na kalibangbang, bulawan na ruso
igwang uminatake sa saimong puso.

1/24/2012. Karangahan.

AN DAING HERAK NA KUGOS

Igwa pa kitang mga kudal.

Nakalingaw ka gayod.

Mukna ini sa mga huna.

O nalingwan mo su saimong sadiri.

Na baad an huna mo laen man sakuya.

Sain haman an ruso?

Sarong sakayan sa kaawagan kan dagat,

haloy paturutaririk sa tubig,

dangan an enot na hiling, sarong isla sa harayo.

Sa saimong kaogmahan

muya mo ako halunon.
Iluwang arog saimo, naulakitan.

O kaipuhan mong may pumugol

ta baad dai mo kayanon

an gian, muya mo may makaptan.

Dai mo aram an winalat mo sako.

Huna mo imbong, sako nganang paglaom.

Sa higot buda piot huna ko 
sumalak kita sa lambang saro.

Garo mo sana ugaring ako binalo.

Kun pa’no mo ako winalat pagpugtas:

Kudal na nakatindog, pero dai makasayuma.

1-23-2012. Tayhi.

Pagkadaga

An inodorong haloy magbaba
oportunidad an tao satuya
na mahiling an satong pagkadaga.


1-20-2012. Tayhi

Uran

Garo lati
ki mapasaon na tanom
an naghuhugpang uran

Trahedya

Ta an wara sana an pighahanap, an yaon naghihingowang mawara ngani hanapon.

Patawara, kun mas namutan ko an saimong pagkawara kaysa saimo.

1/18/2012. Tayhi

INGGO HABO

Ini an istorya ni Inggo Habo, an aking puon aga sagkod banggi, “Habo, habo, habo!” sana an aram itaram.

Pag-ipukaw si Inggo pagkaaga kan saiyang ina, “Habo, habo, habo!” an simbag niya. Ikaag an tamong o ulunan sa pandok niya buda minataram “Habo ko pang magmata!”

“Aw na aking ini, kaipuhan mo na magmata ta mapamahaw ka pa, mahuhudyan ka sa eskwela.” Pakihuron kan ina niya.

Simbag ni Inggo: “Habo, habo, habo ko magpamahaw, habo, habo ko mag-eskwela!”

Pakabuhat sa higdaan, diretso si Inggo sa sala, bubuksan an TV, imbes mamahaw na sa kusina.

“Aw na aking ini, kaipuhan mo na magpamahaw ta makarigos ka pa, mahuhudyan ka na sa eskwela.”

Pakihuron kan ina niya.

Simbag ni Inggo: “Habo, habo, habo ko magkarigos, habo, habo ko mag-eskwela!”

Pakatapos ki pirang “Habo, habo, habo” buda “habo, habo, habo” pa, nakapamahaw na si Inggo. Dangan nagduman ini sa higod buda nagdakop ki kalibubog, imbes mangarigos na sa may bumbahan.

“Aw na aking ini, kaipuhan mo na mangarigos ta masanli ka pa, mahuhudyan ka na sa eskwela.”

Pakihuron kan saiyang ina.

Simbag ni Inggo, aram mo na. Habo, habo, habo buda habo, habo, habo pa.

Sa eskwelahan, an simbag ni Inggo Habo arog man kaan. Kan nagtataram su saiyang titser, si Inggo nagtataram man sa kataning niya sa tukawan. Tinaraman siya kan titser na magdangog. Simbag ni Inggo, “Habo, habo ko tabi, Mam.”

“Aw na aking ini, kaipuhan mo magdangog sa leksiyon kun muya mong may maukudan.”

Pakihuron kan saiyang titser.

Simbag ni Inggo sa titser niya: “Habo, habo, habo ko tabi, mam magdangog; habo, habo habo ko tabi, makaukod.”

Recess, gabos nagkakarawat sa kawatan. Ugaring si Inggo yaon sana sa mga bangko. Aram mo kun nata? Pag may minaagda saiyang magkawat, an simbag niya aram mo na, habo, habo, habo buda habo, habo, habo pa. Nugad muya niya na man magkawat, ugaring wara na ki nag-aagda saiya ta aram na ninda an isisimbag niya, habo, habo, habo buda habo, habo, habo pa, dawa nugad muya niya. Kaya si Inggo, sulo-solong nag lilibot-libot sa higod kan saindang eskwelahan, naghahanap na sana ki kalibubog.

Kaya kahalat-halati sana ni Inggo an urulian, ngani makatukaw na siya sa hampang kan TV, buda maghiling ki cartoons sagkod banggi.

Kaito, nagsasabay saiya an saiyang ama buda ina sa paghiling, ta naghihiling man ini kan bareta sa TV, ugaring pag-ihagad saiya kan ama an remote kan TV, an simbag ni Inggo, aram mo na: habo, habo, habo, buda habo, habo, habo pa.

Kaya si Inggo, solo sa sala, mantang an saiyang ama buda ina naghahanap na sana ki kun anong gibuhon. Nugad pig-aagda siya kaini na magduman sa plasa o magsimba, ugaring an simbag ni Inggo aram mo na, habo, habo, habo buda habo, habo, habo pa.

Arog kaini su sarong bangging namidbidan ni Inggo si Lola Kayang. Hinuron kan ama buda ina niya si Lola Kayang ngani bantayan si Inggo ta mahali sindang mag-agom. Mapasiring su duwa sa plasa para maghiling ki sarong palabas.

“Inggo, digdi ka ngona kay Lola Kayang ta mapa-plasa ngona kami.” Natakot bigla si Inggo, ta an itsura ni Lola Kayang arog kan mga gurang na nagiging aswang sa mga palabas na pighihiling niya sa TV. Dakulon na gira an pandok kaini, halabaon an puting buhok, sagkod sa iksan, buda an mata kaini, pagminahiling garo aram niya na maraot kang aki. Ba’go makataram si Inggo na muya niyang mag-iba, nagtaram su ama niya na “Aram ko man na habo mo mag-iba kaya digdi na ngona kamo. babantayan ka ni Lola Kayang mo, maging mabuot ka saiya.” Nagpaaram na su magurang niya kay Lola Kayang sa may pinto, dangan sinarado na ini kan gurang.

Dai nagriribok si Lola Kayang, nakahiling sana ini sa TV sa pighihiling ni Inggo. Pero garo namamati ni Inggo na dai man talaga ini naghihiling kan palabas sa TV. Aram niya man na sa edad ni Lola Kayang dai niya naman mamumuyahan an cartoons.

Mala sa takot garo ni Inggo kay Lola Kayang kaya naisipan niyang tangruon ini kan remote kan TV. Baad pagginibo niya ito, dai siya kaini kaonon, arog kan piggigiribo kan mga gurang na nagiging aswang sa TV.

“Lola Kayang, muya mo tabi maghiling?” Hapot ni Inggo.

Kuminiling saiya si Lola kayang buda nagkiri-kiri. Dangan huminiling gilayon ini sa TV.

Naisip ni Inggo na ibalyo su channel sa bareta. Ini garo an muya kan mga gurang arog sa saiyang mga magurang. Pighiling niya kun maba’go an pandok ni Lola Kayang, kun maoogma ini.

Warang nagba’go sa pandok kan gurang. Dulong natakot si Inggo. Muya niyang dumalagan paluwas o sumuriyaw sa mga pagtaraning, ugaring naisip niyang mas makatakot an diklom sa luwas, buda dai siyang maisip na isusuriyaw. Nag-isip pa si Inggo ki iba pang paagi. Dai siyang ibang maisip kundi an kahurunon si Lola Kayang. Sa hiling niya pag nakipaghuron saiya an gurang dai siya kaini kakaonon.

“Lola Kayang, muya mo tabi magkakan?” Hapot ni Inggo. Baad pagpinakaon niya an gurang buda mabasog ini, dai na siya kaini mamumuyahan kaunon. Pero arog kan dati, nagkeri-keri ini buda nagbalik sa paghiling ki TV.

“Lola Kayang, muya mo tabing juice?” Hapot ni Inggo. Baad paha siya. Pagnakainom na siya, baad dai niya na inumon an sakuyang dugo. Pero arog gilayon kan dati, nagkeri-keri ini buda nagbalik sa paghiling ki TV.  Baad pula siya kaya dai siya nagtataram, huna-huna ni Inggo.

Dai na aram ni Inggo kun ano an saiyang gibuhon. Nagrararom na pati an banggi, nagluwas su bulan, buda sa harayo igwang naghayang ayam, Awooooo, an sabi kaini, natatakot siyang dawa anong oras baad magi nang aswang si Lola Kayang.

“Muya ko na tabi mag-uli su ama buda ina ko.” Pakihuron ni Inggo. Nagkiling saiya si Lola Kayang.

“Habo, habo, habo, habo. Bakong iyan an pirmi mong pigtataram, Inggo Habo?” Pinahiling ni Lola Kayang an garo galyang niyang mga ngipon. Buda nagrani ini saiya.

Nagparasuriyaw si Inggo, buda nagparasuriyaw pa.

Sunod niyang naaraman, yaon su pandok ni Lola Kayang sa hampang niya buda pigyuyugyug siya kaini. Nangiturog palan siya sa paghiling kan TV.

Pangiturugan man sana palan taramon ni Inggo sa saiyang sadiri. Turutadtaod, nag-abot na su saiyang magurang.

“Kumusta kamo? Dai man tabi nagparapasaway saimo si Inggo, Lola Kayang?” Hapot kan saiyang ama sa gurang. Nagkeri-keri si Lola Kayang, buda nagtindog na ini.

“Dios Mabalos palan tabi Lola Kayang” taramon kan saiyang ina hali sa kusina.  “Inggo, pakisara na tabi an pinto pagluwas ni Lola Kayang mo.”

Hinalat ngona ni Inggo na makaluwas si Lola Kayang sa pinto ba’go siya nagtindog buda nagpasiring sa pintuan. Luway-luway niya ining tinuklang para saraduhan. Pero ba’go niya masarado ini, may nagkapot sa saiyang kamot buda sarong ngimot na pano ki galyang na ngipon an nagtaram, “Maray ta dai ka na naghabo, habo, habo, Inggo Habo!”

TA DAI

Ta dai ki tuminagdo kaito satuya,

iuuka ko an pakawara mo sa gabos

na pelikula, istorya, ritrato na igwa.

1/16/2012. Tayhi

SA OPISINA, SA ORAS KAN URULIAN

Dapat kasuba’go pa ako naghali.

Pero nagdangog pa ako.

Sa mga paultanan sa pinto

an makina kan nag-aaraging ribok,

nagsasalak sa silensiyo 

o pigsasagom kan espasyo 

o pareho.

Minapuon. Maluway ngona.

Garo hali sa puro kan tinampo,

sa harayong lugar, sa lugar

na naging lugar sana

para sa pangyaring ini. Nagbutwa,

nakrear, kun arin man diyan.

Pakusog, padangadang.

Dangan an pag-abot, an pagkayaon.

Buswak ki tanog. Huni.

Ipatakig an mga salming na lanob,

sarong silag na suntok, manggad sana

para dai mapasa.

Dangan an pag-agi. Pagpadagos.

An pagbalik, an pagbaliktad:

an puon naging ikog; an ikog naging puon:

patalimon: simulakra: puon sa ikog; ikog sa puon:

oroborus: an pagkaigwa nag-uli sa pakawara;

an kayaonan naging kadaehan: silensiyo

pasiring sa tanog pasiring sa silensiyo.

Halos siertong yaon na an hapot

ngani igwa lamang dawa an simbag wara:

may nakadangog kun nangyari?

May nagdadangog kan nangyari? Nangyari? 

Halos madali magdeklara na daing giromdom

an espasyo: kun dai ako, ini nangyaring dai:

an nangyaring dai, dai nangyari. An takig

sa salming warang gira o lata, an pawang sa pinto

kun igwa man na natubong, napangaputan,

iyo an tada-tadang unit kan tanog na naglalaog, 

silag. Sa mata, kinaagahan, sarong silensiyo.

1/16/2012. Tayhi.

PWEDE KA MAGHANGOS

Pwede ka maghangos

kun tuok an gubot

nakaladop sa tubig kan higot

buda kidit na pag-ipos

pwede makabuhi sa pagkabutod

kun magha'was sa la'bog

kan paorootrong kadaeng laog

ba'go dagos maguyod

kan pairarom na atog

kontrahon an sulog

tumindog, tumalikod, dai mag-arog.

TAMBAY X

1:            Sa mas bakong sadistang kina’ban, yaon sa baba kan food pyramid an gabos na malana buda maaskad na kakanon. Lechon, chicharon, adobo, inasinan, chichiriya, kiyamoy, crispy pata, bikol express. Sa mas bakong sadistang kina’ban, dadagitan ka kan duktor kun dai mo kaunon an mga ini. Unit kan prinitos na manok pigdutdot sa suka. Isaw. Balut. Bitamina an sigarilyo, buda may burabod ki alak.

                Ngonian na banggi, sa gilid kan tinampo, yaon si 2, pig-single an sarong jumbo. Maagi si 3, hali sa pag-jogging. Magkaugos an duwa, ugaring mas ugos kaito. Arog kan nakaugalian buda an sibil na gibuhon sa kontexto kan mga harampangan, tatangruon ni 2 ki baso si 3. Imbes kuahon su baso, kinua kaini su bote kan mineral sa saiyang napsak buda ito an ininom. Kun mahihiling na maray su bote may nakasurat duman na alkaline. Duman mapuon an hali’pot nindang huron:

2:            Sisay an mas nabuhay na maray? Su gurang o su nasiraman? Su dasok o su halaba? Gabos na abiso satuya dalan pasiring sa halabang buhay, pasiring sa paggurang. Nata dai ka mainom, dawa masiram? Ngani dai ka magadan tulos?

3:            May pagkakaiba man baga an masiram sa maogma. An iba man kaya pig-aataman ninda an saindang lawas ngani mas magibo ninda an muya nindang gibuhon sa kina’ban. Mag travel, mag-enjoy.

2:            Enjoy sa pagmaan ki mga pintura? Magdangog ki makapirot na opera? Mabuta sa kababasa ki libro? Magpitik-pitik ki gasgas nang ta’nawon? Nagibo ko na man baga an; nagibo ta na an. Pugol na kaogmahan. Buda iyo daw talaga ito an muya tang gibuhon? Sigurado ka daw na an uru-idolo mong vegetarian na film-maker buda an mga socio-political niyang mga kua, daing sikretong obsesyon na gumibong pelikula ki sarong babaying pigmamaruan ki gadya? Malay ta, ito an totoong matao saiyang kaogmahan.

3:            An kaogmahan dawa pugol, pag natipon nagiging dakol.

2:            Konsepto naman an kan halaba bako kan dasok, kan pano.

3:            Pa’no matataram na maogma ka na, kun nagkapira pa sana an saimong nabalo? Pa’no mo mataram na ngonian kan na sana maogma buda sa aga dai na? Nahiling mo na an “sa aga”?

2:            Nuarin ka man mataram na maogma ka na? Na-eeskedyul man an? Pa’no ka maoogma kun pigpupugol mo an kaogmahan?

3:            Pigdidiit-diit sana. Pigkukuna-kuna. Hilingon mo, kun sagadon ko an kasiraman pwedeng dai na sa aga. Ubos na. Baad sa pagsagad ko, ikatapos kan sakong buhay. Masiram mananggad baga saparon an ruhab kan behikulo, pero pag harani ka na sa bangin, bua ka kun dai ka mapreno. Pag tapos na an buhay mo, natural tapos na man an ogma.  Kun diniit-diit ko, luway-luway sana pero . Diit na siram, diit na tios. Diit na kaon, diit na pahinang. Diit na pugol, diit na buhi. An mandiriit-diit, sabi ko na ngani, kun tipunon mo, dakol na. Napalawig mo pa su saimong hinangos. Mas dakol kang nahiling, mas dakol kang natanaan. Mas dakol na nasapar. Bakong iyan an mas maray?

2:            May mga kasiraman na dai pwedeng kuna-kunaon. Dai pwedeng diit-diiton. Kaipuhan ibuhos mo gabos. Ubos kun ubos! Pagkamoot. Pagkamoot na sana. Makuna-kuna mo an? Kun diit-diiton man sana, aw maray pang dai na!

3:            Nata ano man maraot kan nag-iingat? Ano man maraot kan nag-aadang-adang? Masiram an pagkamoot kun mamumu’tan ka man. Pa’no kun dai? Bakong kun ruminuso ka sa dai mo aram ika an lugi? Kun luway-luway ka sana, usol-sibog sana an banog, bakong kun dai ka man mauyunan bako lamang makulog na maray?

2:            Pa’no kun mauyunan ka?

3:            Aw, di maray!

2:            Sigurista.

3:            Nag-iingat sana.

2:            Mekanikal, matematikal na pagkaminuotan.

3:            Nata, pwede man bagang sumupang na sana an sa laog kan relasyon?

2:            Arog kan nangyari saimo.

3:            Dai ko kaipuhan simbagon an.

2:            Yaon sa sakit, lanit, kulog, duso, hibot-hibotan siram kan trayumpo!

3:            Arog kan nangyari saimo? Ugaring warang trayumpo.

2:            An trayumpo kun dai mo man sinakitan, dai mo man pinaduguan, warang namit an balik kaan. Pag nag ma’wot ka, itaya mo gabos, ta para sain pa man an ngonian kundi para saparon na bilog, daing duwa-duwa. Ta dai mo sierto kun anion ka pa sa aga.

3:            Kaya ka yaon digdi? Kun maogma ka nata yaon ka pa digdi?

2:            Siring man saimo. Dawa uru-aldaw ka ki jogging, dawa dai ka nagsisiba ki mataba, dawa uru-aldaw ka ki gulay, saroon ka sana.

3:            Iyo, may nagkapirang kaso. Pero bakong mas dakol man giraray an bilang kaitong dai nag-iingat?

2:            Gabos man kita magagadan.

3:            Pero, may maiinot, may mahuhudyan. Mas maray na an mahudyan.

2:            Bako man paraiso an paggurang na dapat ma’woton.

3:            An gurang mas may magiginibo kaysa sa tu’lang.

2:            Mas muya ko nang maging tu’lang, kaysa sa gurang na nagmamakimaherak nang magadan.

3:            Iyo, dipisil an paggurang, kaya ngani mantang aki pa pig-iiposan. Nagpapakusog kita para sa mag-abuton. May nahiling akong 80 anyos na nakakapush-up pa.

2:            May nahiling akong 80 anyos na nagsisiba kan sadiri niyang udo.

3:            Duwa ngani iyan. Positibo, negatibo. Kayang mainaan an negatibo kun ngonian pa sana pag-iposan na.

2:            Ah, iyo, ubuson ta an satong kaakian sa pag-ipos kan satong paggurang.

3:            Pwede mo hilingon an siring kaan. Pero dai ta malilikayan an paggurang. Dulo na an kagadanan.

2:            Ugaring iyan an piggigibo mo, bako? Naglilikay ka sa alak, sa sigarilyo, sa taba, na garo baga sa paglikay kan mga ini, malilikayan mo an kagadanan.

3:            An kaakian ta garo bako man para magbutod sa bisyo.

2:            Pwede mong hilingon na siring kaan. Pero, pwede mong hilingon na bumuhi sa normal na konsepto kan buhay na dapat halawig, na an nagagadan na gurang sana an nagadan na trangkilo, maogma buda may nahaman. Buda an nagadan na aki, kanugon, sayang, daing naabutan. Trahedya.

3:            An buhay dapat halaba.

2:            Pano’ dapat an buhay. Halaba man o hali’pot. Takot sa katotoohan an naghuhuna na yaon pa sinda sa aga. Ika sierto mo na ikang nagpapaka-ipokrito sa namit kan alak, nag-uukay-ukay sa gym uru-aldaw, nagtitilam-tilam sa hampang kan fastfood, magigimata pa?

3:            Dai mo sako pagpamation na daing kamugtakan an buhay ko, tamili dai mo kayang pugulon an sadiri mo.

Duman natapos an huron.

1:            Sa mas bakong sadistang kinaban, aram mo kun pano, sain, buda nuarin ka magagadan.

ADA BARUGA

Si Ada Baruga totoong aki. Hinali ko sana su nagkapirang letra sa ngaran niya ngani dai niya maaraman na siya si Baruga.

An baruga sarong daing datang ugali. An sarong tawong baruga dai tatao mag-ingat ki gamit o ano man na bagay na may importansiya. Apod kaini kan mga gurang dai tatao mag-alit. Arog kaiyan si Ada, dai tatao mag-alit kan mga gamit na pigtatao saiya. Kun dai tulos nararaot, nawawara niya an mga itao pa sana saiya.

Pero bako pa diyan kaya inapod kong baruga si Ada. May sarong importantehon na bagay na dai pig-alitan an aking ini. Mas importante pa sa pinakamahal na kawatan; mas kaipuhan sa pinakamakantidad na gamit. Sarong bagay na pagnaraot dai na mapapakaray, pag nawara dai na matutukalan. Huni an saiyang osipon.

Arog kan kadaklan na aki, mahiligon maghiling na TV si Ada. Puon aga pakamata sagkod banggi lapwas sa oras kan pagkaturog, TV, TV, TV, sana an laog kan mata niya. Mantang naghihiling siyang TV, kaipuhan nakabukas an aircon ta pirmi na mainit an panahon. Mantang nakabukas an aircon kaipuhan nag-aandar man an electric fan ngani biyo mananggad siyang liptan. Mala madali mauyam, nakahanda sana an PSP sa saiyang taning pagnauyam na siya ki TV, yaon man an laptop sa kataning kan PSP kun uyamon na man siya kaini. Kaya dai nahahaloy an paghiling niya ki TV nagiging pagkawat kan PSP na nagiging pagkuti-kuti niya sa laptop, pabalik sa pag-TV sagkod matapos an aldaw. Dulo pa kaiyan, mala nag-luya na su mata sa kahihiling, kaipuhan niyang pailawon an gabos na bumbilya sa kwarto dawa maliwanagon pa. Ba’go mag-udto, sarabay, durungan, nag-aarandar an mga gamit ni Ada: TV, aircon, electric fan, PSP, laptop, ilaw.

Dawa pati daing gibo, makinakanon si Ada Baruga. Kaya kadiit-diit maluwas siya sa kwarto buda mapasiring sa kusina. Mala hugakon pa, minahali si Ada sa kwarto na dai lamang piparalsok an mga gamit. Sa kadakulan kan nag-aarandar, napapawot siya magpalsok saro-saro. Kaya nakaburukas sana an gabos, an TV, an aircon, an electric fan, an PSP, an laptop. Sigeng pamburukudan kan palabas sa TV na dai man ki naghihiling; sigeng burusak-busak kan electric fan na dai man ki pigpaparusan; sigeng agrutong kan aircon dawa maliputon; sigeng tururon-turon kan mga tawo-tawo sa PSP; sige an hirikol-hikol kan kulor sa laptop; sige an liwanag kan ilaw sa dati na man na maliwanag na aldaw.

Pag-abot sa kusina bubuksan ni Ada Baruga an dakulaon nindang ref. Sa kadakulan kan pwedeng kaunon, dai na maaraman ni Ada kun arin an pipilion. Haluyon ngona siya sa hampang kan nakabukas na ref, nag-iisip, nag-iisip. Sa kahaluyan, napapano ki tubig an ibaba kan ref sa nagturunaw na lipot bago niya maaaraman kun ano muya niya kaonon. Pakakua niya kan kakanon, diretso siya hali. Bibayaan na burukas an pinto kan ref. Sa luwas garo na rida ki ambulansiya an kaskas kan kuntador ninda.

Arog kaini uru-aldaw, suru-semana, bulan-bulan sa harong na Ada Baruga. Dawa pigtataraman siya kan saiyang magurang na daing data an magparasayang ki koryente ta dakulon na maraot na dara sa kapalibutan an ngana-nganang paggamit ki koryente, dai nagdadangog si Ada Baruga. Importante sana saiya an TV, aircon, electric fan, PSP, laptop, ilaw buda ref na panuon ki kakanon.

Sarong banggi, uminuran na makusugon sa lugar na Ada. Makusugon su uran pero dai man ki bagyo. Turutadtaod nagkaigwang brownout. Mala kaini, napiritan magkaturog na amay si Ada. Turutadtaod bigla siyang nagimata. Madiklumon an palibot, pero nadadangog niya an mga boses kan saiyang magurang buda an hiro ninda sa luwas kan kwarto. Turutadtaod, luwayluway napano ki liwanag su kwarto ni Ada sa dara-darang kandila kan saiyang ama. Pigpupukaw siya kaini. Kaipuhan daa ninda magdali-dali. Halangkaw na su tubig sa luwas. Mapuputol na su tulay. Buda iba pang dai niya na nagkasarabutan. Pagbaba niya sa higdaan, nakigkig siya sa lipot na nagpatos sa saiyang bitis. Tubig! Nata nagkaigwang tubig sa saiyang kwarto? Hinapot niya su ama niya, pero dai na siya kaini nasimbag sa kakadali-dali. Ginuyod siya kaini paluwas sa harong ninda. Sa luwas igwang dakulaon na trak. Pagsakay ninda sa laog yaon duman su iba pang mga tawo buda su saiyang ina. Kinugos siya kaini. Dakol pang iba an nagsarakay sa trak bago ini uminandar. Nangiturog giraray siya sa kugos kan saiyang ina.

Pagmata niya, aga na. Hanap niya tulos su saiyang TV, su aircon buda electric fan, su PSP buda laptop, pero iba an palibot na nahiling niya. Narumduman niya su tubig sa harong ninda buda su pagsakay sa trak kasubanggi. Dakulon na tawo sa palibot niya, mga gurang, mga aki, mga ama buda mga ina. An iba nakahigda sa mga karton an iba ubo an saindang mga aki. An iba naghuhururon, an iba nakahiling sana sa harayo. Inapod siya kan saiyang ama, buda tinao saiya an sarong mangko na nag-aaso. Noodle soup. Dai siya tuod ki arog kaitong kaunon pero punaw na siya kaya binalo niyang kaonon. Maaskad.

Mantang nagkakaon siya, pig-iistorya saiya ni ama niya kun ano nangyari. Uran. Baha. Evacuation. Buda iba pa. Yaon sinda ngonian sa evacuation center sa gymnasium kan sarong eskwelahan na nasa bulod. Sa pakasabot niya kay ama niya, warang natada sa lugar ninda. Natakluban ki dugi buda tubig, lapwas sa harong an rarom. Pasalamat sinda na nakahali tulos sinda, su ibang dai pinalad, nalubong mantang turog sa laog kan saindang harong.

Aram ni Ada Baruga na dapat siyang mamundo sa tinaram kan saiyang ama, pero namumundo sana siya ta warang koryente sa evacuation center. Buda dawa garo igwa man, dai na su siyang TV, PSP buda laptop, aircon buda electric fan, pati su ref na dakulaon na pano ki kakanon, inanod kan baha o nilubong sa dugi.

“Nata tabi nangyari an arog kaini, Papa?” Hapot ni Ada Baruga.

“Iyo na baga ini Ada su pigtataram mi saimo ni Mama mong maraot na pwedeng mangyari pag an mga tawo naging baruga. Dai ninda pig-alitan an kapalibutan. Sige sana ninda an putol ki kahoy, tapos dai man pigtukalan ki bagong mga tanom.” Sabi ko saiya.

“Pero, dai man baga tabi ako nagpuputol ki kahoy, Papa.” Simbag ni Ada.

“Bako sana, padaba sa nganang pagputol ki kahoy nararaot an satong kapalibutan. An dakulon na uran na nag-abot sato dara kan pagbago kan klima. Mainiton na an kina’ban kaya mas dakol na tubig an nahihigop hali sa mga kadagatan. An nganang tubig na ini an ibagsak satuya bilang uran. Buda mala dai nang mga kahoy na matabang mag-ulang sa tubig, nagkakaigwang harararom na baha.”

“Nata tabi nag-iinit an kina’ban, Papa?” Hapot gilayon ni Ada Baruga.

“Sa polusyon sa paros nalalaom an init hali sa aldaw imbes bumalik sa kahewasan.”

“Dai man baga tabi ako naggagamit ki awto, Papa. Dai ngani ako tatao magdrive. Pirmi man sana ngani yaon sa harong, naghihiling ki TV, nagkakawat sa PSP buda laptop. Dai ko man tabi pigraraot an kinaban!”

“Bako man sana padaba, awto an nagdadara ki polusyon. An satong koryente, hali an kadaklan kaiyan sa pagsulo ki mga kemikal ngani makagibong sangaw o steam na iyo an minapatalibong sa mga makina na naggigibong koryente. Pag dakol an naggagamit ki koryente, mas kaipuhan mag sulo ki dakol na kemikal. Mas dakol na nasusulong kemikal, mas dakol na polusyon.”

Nahalo si Ada Baruga. Napa-isip sa tinaram ko saiya.

“Uru-aldaw tabi ako ki hiling ki TV, buda kawat ki PSP buda laptop. Buda dawa dai ko na piggagamit, ibarayaan ko sana an mga ini na nag-aandar.”

“Pati Ada su ref na dai mo pigsasarado tulos, dakol na koryente an pigsasayang.” Muya ko siyang paulukon.

“Dakulon akong sinayang na koryente sa pagkabaruga ko; mala digdi mas dakol na kemikal an pigsusulo, mala digdi mas dakol na polusyon, mala digdi mas nag-iinit an kinaban, mas nagdadakol an uran, mas harararom an baha, mas dakol na tawo an mapasiring digdi sa evacuation center.”

Kinugos ko si Ada. Ogma akong nasabutan niya na an koneksiyon kan mga bagay, dulo diyan aram kong mabago na siya. Sabi ko saiya, bako pa hudyan an gabos. Liwaton niya na an saiyang gawi. Imbes maging baruga, magi siyang mapinadaba sa satong kapalibutan buda sa mga bagay na tao sato kan Kagurangnan.

“Iyo tabi, Papa. Gigibuhon ko.” An panuga ni Adang dati Baruga.

sa giromdom kan Sendong

Sumpa

Sarong sumpa: hihidawon mo sana an mga wara. Dawa pirang otro an pagbaya, dai mananara. Daing rason na hanapon an yaon sagkod dai napapara. Sarong sumpa.


Dis. 12, 2011. Karangahan.


Isang sumpa: hahanapin mo lang ang mga wala. Kahit ilang ulit iwanan, hindi magtatanda. Walang rason na hanapin ang nandito hangga't di nawawala. Isang sumpa.

SI KARAPSAW, MAGAYON, BUDA AN AKING DAI KAIPUHAN PANGARANAN

Kaitong panahon kan akion pa an kinaban, kan dai pa nganing pangaran an mga bagay, igwang tulong magturugang. An saindang ama, daing iba kundi an ama kan kagabsan, si Gugurang, an kaguranggurangi sa gabos.

Paborito kan tulong magturugang na magkawat sa lugar na kun apudon ngonian Kinaban. Kaito ugaring an kinaban saro sanang dakulaon, buda mahewason na kaawagan. Dai pang mga tinanom, dai pang mga bulod, daing dagat, anas sana daga buda alpog, buda an langit sa itaas.

Puon aga sagkod banggi sinda ki karawat sa kinaban kan mga kawat na midbid ngonian na pandarakupan, paurukudan, saragin-saginan. Pero sa gabos na kawat, paborito ninda an pantaraguan. Ini kaya an pinakamasakit gibohon, ta dai man ki matataguan sa kaawagan. Kaya an igibo ninda, minapasiring sinda sa pinakaharayong parte kan kadagaan sagkod dai na sinda mahiling kan taya.

Nugad, mala sa ogma sa kawat na ini, pirming nalilingawan kan tulo na mag-uli sa oras na tinugot ni Gugurang. Kaya pagnaubos na an liwanag kan langit, iapod sinda kan ama nindang si Gugurang. Ugaring, mala ta dai pang mga pangaran, minagasod sana si Gugurang ki “Mga aki ko, uruli na daw kamo!”

Sa tulo, saro pirmi an minautob tulos kan apod kan ama. Garo dai niya na kaipuhan tawan ki ngaran ta kaipuhan niya sanang madangog an boses kan ama para masabutan na pighahanap na siya kaini.

Digdi sa aki na dai kaipuhan na ngaran, ihanap ni Gugurang su duwa niya pang aki. Tataramon kan aking dai kaipuhan na ngaran na naghahanapan pa sa pantaraguan. Nakaabot su saro nindang tugang sa ibong na puro kan kinaban, kaya masakit itong mahanap. Pero banggi na baga, mataram si Gugurang, baad dai na ninda makua an pauli. Kaya sa hadit, minagasod gilayon si Gugurang. “Mga aki ko, uruli na daw kamo!”

Sa pangaduwang apod, dangan na maabot an pangaduwa niyang aki. An pangaduwang aki an muyahon pagparahilingon ni Gugurang. An pandok kaini kabaing an liwanag kan langit, an buhok arog sa diklom, na iyo an parakua kan liwanag. Mahapot si Gugurang kun nata dai tulos siya nag-abot. Masimbag an pangaduwang aki na “Huna ko tabi iba man an saimong pig-aapod.”

Hinapot ni Gugurang su pangaduwang aki kun hain su saro niya pang tugang. Simbag kan panduwang aki na baad dai siya kaini nadangog. Kaya naggasod gilayon si Gugurang: “Aki ko, umuli ka na!”

Sa pangatulong apod, dangan na maabot an pangatulong aki. An pangatulong aki an muyahon kawatan ni Gugurang ta mahikol-hikolon ini. An unit pirming mahalnason sa hinang; dai madakop-dakop sa pandarakupan, dai mahanap-hanap sa panharanapan.

Pakapakaturog ni Gugurang kan saiyang mga aki. Nag-isip siya ki paagi ngani dai na siya madipisilan sa pagpauli kan mga ini. Sa aking dai na kaipuhan pangaranan, dai siyang problema ugaring duman sa duwa kaipuhan may gibuhon siyang paagi.

Nakua niya su kasimbagan sa pagbalik kan liwanag buda sa pagmata kan saiyang mga aki.

Bago niya pakawaton, kinahuron niya ngona su tulo. Tinaram niya na puon ngonian, ngani maaraman kan mga aki niya kun sisay an saiyang pig-aapod, tatawan niya sinda ki manlaen-laen na apod, pwera sa aki na nadadangog siya dawa dai niya tawan ki apod.

Enot niyang tinawan su pirming hudyan mag-uli. Su pangatulong aki, ta iyo an pinakamahilig magkawat buda daing kauyaman ki kakakalwag, aapodon niya ki “Karapsaw” Pagnadangog niya na an, dapat rumani na siya.

“Nata man tabi, Karapsaw?” Hapot ni Karapsaw.

“Karapsaw, ta ika an makalwagononon, ika an mahisdalononon, buda ika an madunungononon.” Paulok ni Gugurang.

Sa pangaduwang aki na iyo an kaogmahan kan saiyang pagmaan, aapudon niya ki “Magayon” na pagnadangog na ini kaipuhan rumani na man siya.

“Nata man tabi, Magayon?” Hapot ni Magayon.

“Magayon, mala ta ika an magayonon, ika an mahiyumon, buda ika an

Su enot na aki, na pirmi man sanang nagrarani dawa daing ngaran aapudon niya sa dating paagi niya ki pag-apod sa tulo bago magtarauhan ki ngaran.

Dai nasala su paagi ni Gugurang ta, pag-abot nanggad kan banggi buda paka-gasod niya ki “Aki ko, Magayon, Karapsaw, uruli na kamo!” yaon tulos su tulo.

Nag-agi su panahon na dai nadipisilan si Gugurang sa pagpauli kan saiyang mga aki. Naisip niya na arog sa duwa kaining tugang na si Magayon buda Karapsaw, panahon naman na tawan ki ngaran su aki niyang saro dawa dai kaini kaipuhan an ngaran. Kan hapon na ito naisip na ni Gugurang su itatao niya sa aking daing ngaran kan nahiling niyang padangadang si Magayon buda Karapsaw.

“Nata naamay kamo?” hapot ni Gugurang.

“Su tugang kong dai kaipuhan ki ngaran nawara sa pantaraguan” simbag ni Magayon.

“Ngonian ko sana siya dai nakua; ako na an pinakamaorag sa haranapan!” sugpon ni Karapsaw.

Hinanap ni Gugurang su nawawarang aki sa kinaban. Pirang otro nagdiklom buda nagliwanag su langit sa ibabaw niya, pero dai siya nagtunong sa paghanap. Dai niya nakua su aki. Sa bilog na panahon na ito, inapod niya su aking dai kaipuhan ki ngaran kan pangaran na itatao niya kuta digdi. Ugaring, dawa madangog man ini kaito pano niya man maaaraman na an pangaran na itinao saiya kan ama niyang si Gugurang iyo an “Pagkamuot”?

MGA SUGPON NA OSIPON

Sa saro, ini an osipon kan paghanap ni Gugurang ki Pagkamuot sa kaawgaan kan kinaban; sa saro, ini an osipon kun pa’no nagkaigwang laog an kaawagan na kina’ban sa paghanap ni Gugurang ki Pagkamuot. Muya kong apodon man ini, bilang an osipon kan pagpangaran kan mga bagay sa kina’ban.

Mantang naghahanap si Gugurang ki Pagkamuot, buda nagsusuriyaw sa mahewason na kadagaan ki “Pagkamuot, Pagkamuot, hain ka?”, naabtan siya kan pagkawara kan liwanag, buda an pag-abot kan diklom. Pagal buda uyam sa dai mariraw na kapalibutan, kinua niya su saiyang garod na ginamit niya sa pagpahali sa mga tandayag, buda pigbalong tusukon an diklom. Pighuna niya na pagnaluho an diklom, may maluwas lamang na liwanag buda maiilawan an saiyang dalan. Ugaring dawa halabaononon na an saiyang garod, dulo pang halangkawononononon an diklom. Kaya dawa nakakaabot, harababaw sanang tusok an nagigibo kan tarom kan saiyang garod sa diklom.

Hali sa harababaw na luho na ini, nagluwas an liwanag. Nagkukurukimlat ining garo mga mata. Dakol na luho an ginibo ni Gugurang, ugaring kulang pa an liwanag kan mga nagkikirimlat na liwanag sa langit.

“Kaipuhan ko pa ki mas dakulang luho!”

An ginibo niya, gamit su saiyang garod, ginudak niya su marang daga buda pinabuklod niya ini. Diit-diit naglangkaw su natipon na daga. Naglangkaw ki naglangkaw ini sagkod nakabanga na kaini su tahaw kan langit buda daga. Tulong aldaw na sinakat ni Gugurang su natipon na daga. Naabot niya su puro kaini tamang-tama sa pag-abot man kan diklom sa langit. Duman sa puro kan natipon na daga, itinusok ni Gugurang su saiyang garod sa diklom nganing sarong dakulaon na luho an magibo. Hali sa luho, luminuwas an ilaw na garo tugang kan liwanag pagwara an diklom. Ngonian, dawa igwang diklom, sa tabang kan mga saradit buda ining sarong dakulang luho naging maliwanag an kinaban dawa yaon an diklom. Dawa sa kapu’ngawan, nakamating diit na kaogmahan si Gugurang kan pigtata’naw niya an nagkukurukimlat na saradit na luho buda an maliwanagon na dakulang luho sa langit. Dawa an buklod na tinipon niya nagtao saiyang trangkilo. Narumdom niya gilayon si Pagkamuot, ugaring garo igwa nang hamis an saiyang kamunduan. Kan panahon mismong ito, tinaram ni Gugurang: “Ba’go mahudyan an gabos, arog kan nangyari sa sakuyang Pagkamuot, tata’wan ko kamong mga apod, mantang yaon pa kamo. Aapudon ko an dakulang luho na ‘bulan’, an mga saradit na luho na ‘bituon’, buda an halangkaw na dagang ini na ‘bulod’. Nadaog ko ngonian an diklom dawa ini an saiyang panahon, kaya pati ini sakuyang aapudon. ‘Banggi!’ iyan na puon ngonian an saimong ngaran.” Ini an osipon kun pa’no ginibo ni Gugurang an Banggi, an Bulan, an Bituon, buda an Bulod sa paghanap niya ki Pagkamuot.

Lingaw nang osipon kan mga suanoy na panahon an sunod. Osipon kaitohonononon pa na su enot daang pag-abot ni Gugurang sa pigkarawatan kan saiyang mga aking si Magayon, Karapsaw buda an aking dai na kaipuhan pangaranan, na inapod niya nang Pagkamuot, buda iyo an pighahanap niya ngonian, pirang liwanag buda banggi daang nakatindog sana si Gugurang sa sarong lugar, pigmamaanan an saro sanang bagay: an hudyan na mga gira kan bitis ni Pagkamuot. Tulong pades man sana ki saradiyot na bitis an itoon, buda luway-luway na daa ining napapara.

Ba’go daa dagos na mawara, naisipan su boot ni Gugurang na ka’gan ining patandaan. Sinugo ni Gugurang su kina’ban, na gibuhan na paagi na dai mapara an gira kan aking dai niya napangaranan. Ngani pirmi niyang marumduman su lugar kun sain hudyan siyang nahiling.

Kinaagahan, duman sa mga pades kan bitis, may nagtubo na mga tanom. Pag-agi kan panahon, nagkadahon an mga ini. Naghaloy pa su dahon naging kun bako burak, bunga ki manlaen-laen na kulor buda itsura. Dulo pa kaiyan, igwang parong na naghahali sa mga tanom na marayrahay. Naogma si Gugurang sa ginibo kan kina’ban. Pirmi na siya nagbabalik duman ngani hilingon kun anong ba’go an nangyayari sa mga tanom.

Sarong aldaw, dakulang kigkig na sinundan ki nganang kamunduan an uminabot kay Gugurang kan nahiling niyang su mga magayon na mga burak buda bunga, nawa’ran na mga kulor, su iba nawaltak sa daga buda naging iba su itsura, su iba nagluluwas na ki malaen na parong. Hinapot niya su kina’ban kun ano nangyari, nata tinugutan niyang mangyari ini. Sabi kan kina’ban, “Dai ka magha’dit Gugurang, bako pa tapos an gabos, bumalik ka digdi pakalihis ki tulong liwanag buda duwang banggi, mahihiling mo an buot kong taramon.”

Naghalat managgad si Gugurang ki tulong liwanag buda duwang banggi. Sa ikaapat na liwanag, buminalik siya sa kawatan. Nakigkig siya sa saiyang nahiling. Su dating mga tanom, dulo pang duminakol, dulo pang ruminambong su dahon, su mga burak buda su bunga. Halos napano na ninda su bilog na kawatan. Pa’no ini nangyari, hapot ni Gugurang.

“Dai ko aram. Ika tabi an kagsugo, ako sana an kag-utob.” an simbag kan kina’ban.

“An sugo ko, panuon mo ki arog kaini an saimong sadiri, kina’ban. Sagkod sa dai na akong mahihiling na marang daga.” Taramon ni Gugurang.

Ini an osipon kan kun pa’no nagkaigwang burak, bunga, tanom buda kadlagan an kinaban sa paghanap ni Gugurang ki Pagkamuot.

An pangatulong osipon manungod sa mga nangyari sa kina’ban sa paghanap ni Gugurang ki Pagkamuot, mangyayari sa pinakapuro kan kaawagan kan kina’ban kun sain marahunonon an daga buda an paros garo kalayo. Duman nakamati si Gugurang ki nganang paha. Sa huruharayo nakahiling siya ki danaw. Magayunon an danaw, nagmamaris-maris an kulor kaini. Daing hiro-hiro an tubig kaini, nasasalming an bilog na langit.

“Magayunon na danaw, makiinom tabi ako.”

“Sige tabi Gugurang. Pero bakong ako an pinakamagayon na danaw na nahiling mo?”

“Sa paglibot ko sa kina’ban, iyo, ika an pinakamagayon sa mga nahiling ko. Garo ka salming, kayang mahiling an bilog na langit sa saimong pandok”

“Iyo tabi, iyan an sakuyang yaman. Sige tabi, mag-inom ka na.”

Umininom si Gugurang. Paka-inom niya ugaring, turutadtaod namati niya pa man gilayon su paha. Garo paha na wara man sa saiyang halunan. An ginibo niya, umininom gilayon siya. An nangyari, pakainom niya, turutadtaod minabalik su paha. Pabalik-balik siya sa danaw; kun pirang otro dai na mabilang. Sagkod nahiling niya na sana na su danaw, nagi giraray na daga. Dai lamang nahali dawa diit su saiyang paha.

“Daing kamugtakan an saimong magayon na tubig. Dai kaini kayang halion an paha na yaon sakuya. Dapat sana saimo an magmara.”

“Gugurang, ta’wan mo pa akong saro pang tsansa ngani purbaran ko an sakong importansiya. Dai mo tabi ako pagwalaton na siring kaining mara buda daing laog.”

“Tata’wan taka pang saro pang tsansa. Magkakaigwa ka pang tubig, pero dai ki makakainom kaini na nabubuhay sa daga. Sa tubig mo maataman ka ki manlaen-laen na klase ki lalang. Pirmi takang papahiruon ngani dai ka makabilog ki salming, ngani an saimong kagayunan bako sana sa ibabaw, kundi sa rarom. Magigi kang hararumon, pero an magigi mong tataramon iyo an silensiyo. Buda ngani marumduman mo an saimong lugar sa kagabsan, dai kang ibang gigibuhon kundi magbalik sa daga, ngani dai mo malingawan kun pa’no an maging mara buda mapaha na dai nahahali.”

“Digdi sa balos na itinao mo sa sakuyang kasalaan, an magigi kong katanosan. Irorokyaw ko an saimong balos, Gugurang. Mabalos.”

Ini an osipon kun pa’no nasapar ni Danaw an balos kan Diyos, kun pa’no enot na naitaram an “Mabalos” buda kun pa’no ginibo ni Gugurang an dagat, sa paghanap ki Pagkamuot.

Digdi ngona tatapuson an mga osipon kan paghanap ni Gugurang ki Pagkamuot.

Mala may uran

Mala may uran
kaya may pagkamuot
               Mala mauran, 
                    mala dakol pang uranon.


Mala may uran
kaya ako nagmama'wot
ki pahurawan
               Mala mauran,  
                    buda palalay an uranon.


Mala may uran
kaya may kalayo pa an dapog
an imbong may pighahalat na umabot
               Mala mauran, 
                    mala may tada pang uranon.


Nobyembre 21, 2011. Tayhi.

Onse

Kan sabkonsyus, ini numerong tao

naging paborito sa pagparaoro-otro

sa sakuyang payo kan sadiri kong payo

Onse garo numerong depende

Lapwas sa sampulo, halipot sa dose

11-11-11. Karangahan

Ziga Arcade

Enot na masasa'ngab mo su parong kan exhaust kan aircon o nagsasangaw na freon hali sa Cinema 1. Ini su entrada sa parte kan Ziga Avenue, nakahampang sa saodan kan Tabaco.


Malipot an laog kan building, dara garo kan salog na washout ki itom na batiris, igwang bronzeng letrang Z, para sa Ziga, kada pirang lakad. Sa tuo, an salming na gilid kan sarong botika, sa wala iyo an Onyx jewelry shop harani sa hagyanan pasakat sa kun anong hotel o mga opisina. Diretso sa enotan, makukua mo an takilya kan Cinema 1, an lanob pano ki mga movie stills kan ipapalabas na duwang pelikula. Ba'go ka makaabot sa takilya, may dalan patuo pasiring sa mga patahian ki bado buda kun ano pang mga tindahan ki dry goods. Igwa duman na kawatan ki mga slot machine kun sain pirmi man kami kan mga kaamigo ko. Parehong dalan minabuka sa sarong atrium o sarong lugar na bukas an atop. Digdi igwang sadit na puru-parke, sa tahaw yaon an mga plant boxes, kanayon naman tukawan, gibo man sa washout na itom na batiris, duman nagtuturukaw-tukaw an mga tawo, naghahalat sa puon kan palabas o sa katagbuan, o nagmamaan kan mga nag-aaragi. Kadaklan na yaon mga kaakian, sulot an nagbabalik sa uso na ambel na pantalon, buda bulldog na sapatos. An ambel kaito pigpapasadya sa Rudy's o kaya sa Appalooza. 


Sa paragilid kan sadit na parke an nagkapira pang mga establisimento. Enot sa wala an saro sa pinakaenot na computer shop sa Tabaco, pagsadiri ki sarong an apod mi Tiyo. Itom na man kaito an screen kan PC, pero dai pa naiimbento an Windows, anas pa dos command. Duman ka tiyo mi pigpapraktis su mga naukdan mi sa Summer Class mi sa Wordstar buda Lotus. Pero pinahiling samo ni Tiyo su mas maurag na mga programa arog kan Printmaster, Cobol, Turbo-something buda iba pa, pinahiling niya man kami ki porn na an pixel garo zinoom ki san ribong beses. Kataning na-Tiyo an rock n' roll-themed na patahian na Appalooza, sa display window ninda an mga usong pantalon kairiba kan mga poster kan mga rock na banda buda mga bungo-bungo na buckles buda ibang burloloy. Nag-iimat-imat an ilaw sa bintana kaya makamuyahon pagparahilingon. Gabos na yaon sa patahian, naka-chaleco sana, halaba an buhok buda gabos may tattoo, madiklumon sa laog kan patahian, makangalas kun pa'no sinda nagtatanid ki dagom duman. Digdi, makusugon pa lalo an parong kan nagsasangaw na freon, salak na sa parong kan sigarilyo buda an saro pang parong, masiram buda makapanliwoy. Parong ki tustadong pitsa buda waffles. Hali an parong na ini daing iba kundi sa  Waffler, kaunan harani na sa takilya kan Cinema 2. Digdi may pasilyo man ki mga movie stills kan palabas, pero mas hali'pot na an lakawon kumpara sa yaon sa enot. An luwas na kan pasilyo iyo su LCC.


Hudyan na nasulo an Ziga Arcade kan 1984 garo, dakol su gadan. Nagkapira kaito su magraduate na kuta, kadaklan mga hoben. Isi mo, dai pa kaito uso an TV, dulo na an dvd, kaya kun muya mong pirmi kang nasa uso, buda dai ka maapod na baduy, kaipuhan mong mahiling an pinakaba'gong palabas sa sinehan. An palabas kaito su Bituing Walang Ningning sa Cinema 1, sa Cinema 2, kun sain hali su kalayo, iyo su Ben Tambling. Mga udto nagpuon su sulo. Sabi daa pirot su nasa projector, sabi daa may sigarilyo. An aram ko yaon ako kaito duman, kairiba su sakong tiyaon. Mga singko anyos ako kaito. Kami su enot na nakababa sa Cinema 1, osiponkan tiyaon ko kan salbado na kami, may naghinghing daa saiya, baad anghel o su sikyu. Ubo-ubo ako kan tiyaon ko, kaya nahihiling ko sa likod mi su ruso kan tawo parani na samo, su iba nagkakahurulog na sa hagyanan, su iba tuyong naglukso. Napapangiturugan ko pa man an eksenang ito nugad. Ito su enot kong pakahampang sa kagadanan: mga lawas na garo itom na puon ki kahoy, mga tuog na gamot an mga buhok, pigsasalya sa sarong dump truck. 


Pakatapos kan sulo, nag-operate pa man su sinehan buda su mga nagkapirang mga istablisimento duman. Kairiba na ngani su computeran ni Tiyo buda su slot machines na dinugi mi ni Giovhanni Buen, mga amay na taon kan '90s. Pero mamamalisyahan na duminiit su parokyano kan mga sinehan, ta may multo daa sa mga sinehan. Saka, paglaog kan 1990s naglaog na su Ezteves kaito sa Tabaco, an enot na cable TV. Pakatapos kaito, naaraman kona sana na sarado na su bilog na building buda pinatrabahuhan na kan LCC.


Ngonian annex na sana kan LCC su dating Ziga Arcade. Nugad pagnaglalaog ako duman, pigbabalo kong isipon su daan na ritrato kan lugar na ito. Natatantiya ko na yaon digdi su lumang takilya, ngonian displayhan na ki mga plato buda pigura; ini su dating hagyanan pasakat sa sinehan na ngonian iyo na garo an Activity Center buda Worlds of Fun; yaon digdi garo su mga plant boxes kun sain urumol-umol su mga solterong nagpapadarakulaan kan mga gayad kan saindang ambel; baad sa parte man na ini su computeran ni Tiyo; duman sa gilid yaon kaito su mga pula buda puting kahoy na lamesa kan Waffler. Dawa su parong kan nagsasangaw na freon hali sa pulpak na sinehan, pano ki hinang buda lutab buda mani, nagsasalak sa parong kan piglulutong pitsa buda waffles, pigbabalo kong rumdumon, arog kan dati, minarani man tulos, garo magarong ataman, pero mantang naghahaloy, garo mas nagdadali an paghali kaini.